Европа се соочува со нов сериозен енергетски предизвик. Додека цените на дизелот достигнуваат рекордни нивоа, Меѓународната агенција за енергија предупредува дека нарушувањата во глобалното снабдување можат да продолжат и во 2027 година. Во обид да го стабилизираат пазарот, европските држави веќе започнаа со ослободување стратешки резерви, но војните на Блискиот Исток и во Украина, оштетените рафинерии и скапите транспортни рути создаваат дополнителен притисок врз снабдувањето. Иако во Европската Унија засега нема општ недостиг на бензинските станици, предупредувањата укажуваат дека кризата може да има сериозни последици врз транспортот, производството и цените на храната.
Во најновиот месечен извештај за пазарот на нафта, објавен на 14 октомври, Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) предупредува дека ограничената понуда на дизел може да се задржи и во наредната година.
Главната причина се нарушувањата во производството и преработката на нафта во Русија и на Блискиот Исток, каде што воените конфликти ја погодија енергетската инфраструктура.
Според проценките на агенцијата, во септември биле изгубени околу 1,3 милиони барели дизел дневно од овие региони, што претставува приближно 4,5 проценти од глобалната побарувачка.
Истовремено, намалените преработувачки капацитети предизвикале рекорден раст на рафинериските маржи за дизелот, кои достигнале речиси 95 долари по барел.
Ова е сигнал за исклучително затегнат пазар на кој понудата тешко ја следи побарувачката.
Европа посегна по стратешките резерви
Во обид да се стабилизираат цените и да се намали притисокот врз снабдувањето, европските земји започнаа координирани интервенции на пазарот.
На почетокот на октомври беше договорено ослободување 50 милиони барели дизел од европските резерви, заедно со дополнителни количини сурова нафта во рамките на меѓународната координација.
Претходно, Меѓународната агенција за енергија организираше поширока интервенција со ослободување на стратешки резерви.
Но најновите податоци покажуваат дека и покрај овие интервенции, глобалниот пазар останува под силен притисок.
Европската комисија на 2 октомври соопшти дека снабдувањето со дизел во Европската Унија засега е стабилно, но цените остануваат високи поради ограничената глобална понуда.
Тоа значи дека Европа сè уште не се соочува со општ физички недостиг од гориво, но ризикот од дополнителни нарушувања останува присутен.
Рафинериите под притисок, транспортот сè поскап
Еден од проблемите е намалениот капацитет за преработка на нафта.
Во последните децении Европа затвори значителен број рафинерии, што ја зголеми нејзината зависност од увоз на готови нафтени деривати.
Според податоци објавени од Ројтерс, од 2009 година Европа изгубила околу 30 од приближно 100 рафинерии, додека дел од постојните капацитети биле пренаменети.
Во меѓувреме, побарувачката за дизел останува висока, особено во транспортот, земјоделството и индустријата.
Дополнителен проблем се растечките трошоци за поморски транспорт. Воените тензии и нарушените трговски маршрути го отежнуваат пренасочувањето на нафтата и дериватите кон регионите каде што се најпотребни.
Тоа создава парадоксална ситуација: во одредени делови од светот постојат расположливи количества сурова нафта, но нивниот транспорт и преработка стануваат премногу скапи или логистички сложени.
Недостигот на дизел се заканува да ги поскапи храната и производите
Дизелот не е важен само за возачите на патнички автомобили.
Тој е клучен енергенс за товарниот транспорт, земјоделската механизација, градежништвото и голем дел од индустриските активности.
Кога дизелот поскапува, се зголемуваат трошоците за транспорт на суровини и готови производи.
Тоа може да се пренесе врз цените на храната, индустриските производи и услугите.
Меѓународната агенција за енергија предупредува дека рекордните цени на дизелот веќе имаат пошироки економски последици, влијаејќи врз реалните приходи на населението, економската активност и инфлацијата.
Дополнително, зимската сезона може да ја зголеми побарувачката за одредени нафтени деривати и да создаде нов притисок врз резервите.
Според оценките на агенцијата, снабдувањето би можело да остане ограничено во првата половина на 2027 година, со можност за постепено олеснување во вториот дел од годината.
Што значи ова за Македонија?
Како земја што зависи од увозот на нафтени деривати, Македонија е чувствителна на меѓународните ценовни движења и нарушувањата во снабдувањето.
Доколку европските и светските цени на дизелот останат високи, притисокот може да се пренесе врз транспортните компании, земјоделците, производителите и домаќинствата.
Тоа не значи дека Македонија неизбежно ќе се соочи со физички недостиг на гориво, но покажува колку е важно навременото планирање на снабдувањето и следењето на резервите.
Во вакви околности, од надлежните институции се очекува јасна проценка за стабилноста на домашниот пазар, расположливите резерви и можните мерки доколку меѓународната криза дополнително се продлабочи.
Особено важно е да се знае дали домашните компании и снабдувачи располагаат со доволно алтернативни извори за набавка во случај на нарушување на вообичаените транспортни рути.
Европа може да влезе во 2027 година со нов енергетски товар
Најновото предупредување на Меѓународната агенција за енергија доаѓа во време кога Европа сè уште ги чувствува последиците од претходните енергетски кризи.
Високите цени на енергенсите остануваат значаен трошок за европската индустрија, а новото поскапување на дизелот може дополнително да ја намали конкурентноста на компаниите и куповната моќ на домаќинствата.
Ослободувањето стратешки резерви може привремено да го ублажи притисокот, но не може трајно да ги надомести изгубените производствени капацитети или да ги отстрани геополитичките ризици.
Предупредувањето на ИЕА затоа е сериозен сигнал: Европа засега има гориво, но глобалниот недостиг на дизел, високите цени и исцрпувањето на дел од резервите можат да ја направат претстојната зима и целата наредна година економски неизвесни.
