За нејзината работа можеби најмногу зборува еден податок – преку преводи, научни трудови, есеи и критички осврти, таа пред словенечката јавност претставила дури 51 македонски писател, градејќи културни врски што често остануваат надвор од официјалната дипломатија.

Признанието ѝ беше врачено на 14 октомври, на свеченоста по повод 59 години од основањето на МАНУ.

За нејзиното дело говореше писателот и дописен член на Академијата, Венко Андоновски, кој ја опиша како една од најзначајните личности што ја промовираат македонската култура во Словенија.

Според Андоновски, Должан успеала да оствари културна мисија што по својот обем може да се спореди со работата на цела институција.

Таа не се ограничила само на преведување литературни дела, туку со децении работи на нивно претставување, толкување и приближување до словенечките читатели.

Од Прличев до Бужаровска – половина век македонска книжевност пред словенечките читатели

Родена во 1964 година во Љубљана, Соња Должан дипломирала на Филозофскиот факултет, каде што студирала хрватски, српски и македонски јазик и книжевност, како и споредбена словенска лингвистика.

Иако нејзиното образование опфаќало повеќе јазици и книжевности, посебно место во професионалниот ангажман му посветила на македонското книжевно творештво.

Меѓу авторите чии дела ги проучувала, преведувала или промовирала се Григор Прличев, Петре М. Андреевски, Гане Тодоровски, Влада Урошевиќ, Оливера Николова, Горан Стефановски, Гоце Смилевски, Никола Маџиров, Румена Бужаровска и многу други.

Нејзиниот преведувачки опус ги опфаќа романите „Тромбот“ од Оливера Николова, „Нишан“ од Блаже Миневски, „Папокот на светот“ од Венко Андоновски, како и „Сестрата на Зигмунд Фројд“ и „Враќањето на зборовите“ од Гоце Смилевски.

Во Словенија е објавен и нејзиниот превод на збирката раскази „Не одам никаде“ од Румена Бужаровска.

Преку овие дела, македонските писатели добиваат можност да допрат до читатели надвор од јазичните граници на Македонија.

Македонскиот јазик го предавала и волонтерски

Особено значаен дел од работата на Должан е нејзиниот придонес во изучувањето на македонскиот јазик.

За време на студиите во Љубљана, таа две години волонтерски одржувала лекторски вежби по македонски јазик.

Подоцна била ангажирана како професорка по македонска книжевност во меѓународните гимназии во Марибор и Љубљана.

Должан е и коавторка на наставен план за македонски јазик во основните училишта во Словенија.

Од 2016 година работи како учителка по словенечки јазик во Скопје, каде што меѓу нејзините ученици се млади Македонци што сакаат да продолжат со студирањето во Словенија.

Така, нејзината работа добива двојно значење – ја приближува македонската култура до словенечката јавност, но и им помага на младите од Македонија да се вклучат во словенечката образовна средина.

Преведувањето не е само пренесување зборови, туку и цели култури

Во говорот по повод доделувањето на признанието, Андоновски посочи дека вредноста на работата на Должан не може да се измери само со бројот на преведени книги.

Според него, преведувачот не пренесува единствено реченици од еден јазик на друг, туку цели културни светови.

Книжевното дело со себе носи обичаи, историски искуства, вредности и специфичен начин на размислување што треба да му бидат приближени на читателот од друга култура.

Токму затоа Должан посветувала внимание и на критичките осврти, научните анализи и претставувањето на писателите пред странската публика.

Нејзината работа не се движи само во една насока.

Таа има преведувано и значајни словенечки автори на македонски јазик, меѓу кои Владимир Бартол, Андреј Блатник, Томаж Шаламун и Рената Салецл.

Со тоа станува еден од културните мостови меѓу двете земји.

Културната дипломатија понекогаш ја создаваат поединци

Приказната за Соња Должан отвора и пошироко прашање за начинот на кој малите јазични и културни средини стануваат видливи во светот.

Во време кога државите инвестираат во меѓународна промоција, културни центри и дипломатски претставништва, значаен дел од афирмацијата на македонската книжевност го создаваат поединци кои работат со години, често надвор од вниманието на пошироката јавност.

Во своето обраќање, Венко Андоновски оцени дека Должан направила за македонската култура повеќе од многу формални механизми за нејзина промоција во странство.

Тој ја нарече „жена-институција“, нагласувајќи ја широчината на нејзината творечка и преведувачка работа.

Меѓународното признание „Блаже Конески“ претставува признание токму за таа долгогодишна посветеност.

Приказната на Соња Должан покажува дека културното влијание не секогаш се гради преку големи буџети, институционални функции и официјални дипломатски средби. Понекогаш е потребна една личност што верува дека литературата на еден мал јазик заслужува да биде прочитана и разбрана многу подалеку од границите на земјата во која настанала.