Додека во Книн се веат знамиња и се слави победата, на само неколку стотици километри подалеку се палат свеќи за колоните бегалци. За едните „Олуја“ е симбол на ослободување, за другите, почеток на егзодус. Триесет и една година подоцна, не постои заедничка приказна за еден од најзначајните настани од војните по распадот на Југославија.

На 4 август 1995 година започна хрватската воена операција „Олуја“, која за само четири дена ја врати под контрола поголемата територија на самопрогласената Република Српска Краина. За Хрватска, тоа беше пресвртница што доведе до воспоставување на територијалниот интегритет и го забрза крајот на војната. Во Хрватска, 5 август се одбележува како Ден на победата и татковинската благодарност, со централна прослава во Книн.

Но, истите денови останаа запаметени и по масовното заминување на српското население од Краина. Според податоците на УНХЦР, околу 200.000 Срби ја напуштиле своите домови за време и непосредно по операцијата. Илјадници семејства преку Босна заминале кон Србија, оставајќи зад себе куќи, имоти и цел еден начин на живот.

Токму затоа, она што во Хрватска се слави како воена победа, во Србија се одбележува како ден на жалост и сеќавање на најголемиот егзодус на Србите по Втората светска војна. Оваа спротивставеност не е само политичка – таа е дел од колективната меморија на двете општества.

Истата историја, различни учебници

Хрватската јавност „Олуја“ најчесто ја гледа како легитимна воена операција за ослободување на окупираната територија. Српската јавност, пак, ја опишува како организирано протерување на цивилното население. И едната и другата перспектива се потпираат на реални настани, но акцентот е ставен на различни делови од истата приказна.

Дополнителна сложеност внесуваат и пресудите на Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија. Во случајот против хрватските генерали Анте Готовина и Младен Маркач, Апелацискиот совет во 2012 година ги ослободи од обвиненијата и не утврди постоење на здружен злосторнички потфат за присилно протерување на Србите. Сепак, Судот истовремено утврди дека за време и по операцијата биле извршени убиства на цивили, палење и уништување имот и други злосторства врз српското население.

Дали помирувањето е можно?

Три децении подоцна, историчарите сè почесто предупредуваат дека Балканот не страда од недостиг на факти, туку од недостиг на заедничко соочување со нив. Во Хрватска, фокусот останува на воената победа и крајот на окупацијата. Во Србија, најмногу се зборува за колоните бегалци и човечките загуби.

Можеби токму затоа „Олуја“ останува настан што не може да се сведе на едноставна дефиниција. Таа беше легитимна воена операција за враќање на меѓународно признаена територија, но и настан по кој илјадници цивили ги загубија своите домови, а стотици беа убиени или исчезнаа. Додека едните слават победа, а другите тагуваат за изгубениот дом, вистинското помирување ќе остане невозможно сè додека двете страни не ја признаат и туѓата болка.