Ако државна услуга е „онлајн“, но човек со оштетен вид не може да ја прочита, ако формулар не може да се пополни со читач на екран, ако копче на веб-страница не може да се користи без глувче, тогаш тоа не е дигитализација за сите. Тоа е нова форма на исклучување, само спакувана во помодерен интерфејс.
На 21 мај 2026 година се одбележува Global Accessibility Awareness Day, познат како GAAD, глобален ден посветен на дигиталната пристапност и инклузија. Се одбележува секој трет четврток во мај, а целта е луѓето, институциите, компаниите и медиумите да зборуваат, размислуваат и учат за дигиталниот пристап за повеќе од една милијарда лица со попреченост во светот. Во 2026 година се одбележува 15. издание на GAAD.
Но бројката е уште посилна. Според Светската здравствена организација, околу 1,3 милијарди луѓе, односно 16 проценти од светската популација, живеат со значајна попреченост. Тоа значи дека секој шести човек во светот се соочува со некаква форма на бариера, а во дигиталното време таа бариера сè почесто не е скала, туку лошо дизајнирана веб-страница, апликација без пристапност или документ што не може да се прочита со асистивна технологија.
Дигиталната бариера не се гледа, но исклучува
Кога зборуваме за пристапност, најчесто мислиме на рампи, лифтови, тротоари, јавен превоз. Но денес, една од најважните рампи е дигитална. Таа е во контрастот на буквите, во описот на фотографиите, во титловите на видеата, во јасната навигација, во можноста веб-страница да се користи со тастатура, во тоа PDF-документот да не биде само слика што читачот на екран не може да ја прочита.
GAAD токму затоа не е ден само за ИТ-секторот. Тоа е ден за институциите, медиумите, училиштата, банките, болниците, општините, културните центри и сите што велат дека комуницираат со јавноста. Ако јавноста не може еднакво да пристапи до информацијата, тогаш таа информација не е навистина јавна.
Во 2025 година Министерството за дигитална трансформација соопшти дека во Собранието бил донесен Законот за пристапност на веб-страниците и мобилните апликации на институциите од јавниот сектор. Законот е насочен кон тоа јавните институции да ги направат своите дигитални услуги попристапни за лицата со попреченост.
Тоа е важен чекор, но вистинскиот тест не е дали законот постои. Тестот е дали граѓанин со попреченост може самостојно да закаже термин, да симне документ, да прочита одлука, да поднесе барање, да следи јавна информација или да учествува во дигитална расправа без да бара некој друг да го направи тоа наместо него.
Македонија не смее да дигитализира со затворени врати
Во Македонија веќе се зборува за дигитална трансформација, е-услуги, паметни системи и модерна администрација. Но прашањето е дали таа трансформација ги гледа и луѓето што користат читачи на екран, луѓето со оштетен слух, лицата со моторни тешкотии, луѓето со когнитивни попречености, постарите граѓани и сите што не можат да се вклопат во „просечниот“ корисник за кој најчесто се дизајнираат системите.
Во март 2026 година Министерството за социјална политика, демографија и млади оцени дека асистивната технологија е клучен инструмент за еднакво учество на лицата со попреченост во општеството. Тоа ја отвора суштината на темата: пристапноста не е технички додаток, туку услов за независност.
Затоа дигиталната пристапност не треба да се третира како „фина работа ако има време и пари“. Таа е прашање на човекови права. Кога веб-страницата на институција не е пристапна, не е проблем само во дизајнот. Проблемот е што некој граѓанин е оставен надвор од просторот на јавните услуги.
Пристапноста не е услуга за малкумина, туку подобар интернет за сите
Пристапниот дизајн не им помага само на лицата со попреченост. Титловите им помагаат и на луѓе што гледаат видео без звук. Јасната навигација им помага и на постари лица. Добриот контраст им помага на сите што читаат на сонце. Едноставниот јазик им помага и на граѓани што не се снаоѓаат во административен речник. Пристапноста не го „комплицира“ интернетот. Таа го прави похуман.
Global Accessibility Awareness Day затоа треба да се чита како предупредување: дигиталниот свет не е автоматски инклузивен. Тој станува инклузивен само ако некој свесно го дизајнира така.
Ако јавна институција има веб-страница, но не сите можат да ја користат, таа веб-страница не е јавна во вистинска смисла. Ако е-услугата бара помош од друг човек за да ја завршиш, тогаш таа не е самостојна услуга. Ако информацијата постои онлајн, но не е достапна за сите, тогаш таа е само половина јавна.
Во време кога сè повеќе живот се сели на екран, пристапноста не е технички детал. Таа е прашање кој има право да биде присутен во дигиталното општество.
