Новиот парламент на Србија, според списанието „Сајенс“, е меѓу најобразованите во светот. Зад ваквиот изборен исход стои една трагедија. Во ноември 2024 година се урна настрешницата на железничката станица во Нови Сад, по што студентите излегоа на улиците со барање да се објават документите за реконструкцијата и да одговараат виновните. Протестите против корупцијата траеја речиси две години, доведоа до оставката на премиерот Милош Вучевиќ во јануари 2025 година и прераснаа во едни од најмасовните собири во поновата историја на Србија. На 23 мај 2026 година, според Архивот на јавни собири, на улиците имало меѓу 180 и 190 илјади луѓе.
Александар Вучиќ на 27 септември поднесе оставка од претседателската функција за да може да се кандидира за премиер, а Собранието беше распуштено за да се одржат предвремени избори. На изборите на 25 октомври, Студентската листа, според прелиминарните резултати, освои 52,7 отсто од гласовите, наспроти 39,2 отсто за коалицијата предводена од Српската напредна партија. Со тоа освои 139 од вкупно 250 пратенички места, односно повеќе од 126-те потребни за самостојно мнозинство. Вучиќ го призна поразот.
Доктори на науки наместо партиски кадри
Она што привлече внимание и надвор од Балканот е составот на новото пратеничко тело. Неделникот „Време“ пренесе дека, според списанието „Сајенс“, меѓу идните пратеници на Студентската листа има неколку десетици припадници на академската заедница, а повеќе од половината од нив имаат докторат од областа на природните или медицинските науки. Во пратеничките клупи ќе седнат астрофизичар што ја проучува еволуцијата на галаксиите, електроинженер што конструирал роботи, органски хемичар кој работел на лекови против ковид-19, како и истражувачи во областа на образованието, социолози, политиколози, економисти и лекари.
Меѓу избраните е хемичарката Марија Лесјак од Универзитетот во Нови Сад, како и професорот Александар Бауцал од Универзитетот во Белград. Листата ја предводи кардиологот Илија Срдановиќ. На неа беа и економистот и поранешен гувернер на Народната банка, Дејан Шошкиќ, социологот Јово Бакиќ и поранешниот кошаркар Дејан Бодирога.
Кој ќе биде премиер?
Изборната победа не значи автоматски и формирање нова влада. Студентската листа сè уште не објавила име на кандидат за премиер. Меѓу имињата што најчесто се споменуваат се Срдановиќ и Шошкиќ. Вучиќ тврдеше дека студентите го претпочитаат Шошкиќ, но движењето не го потврди тоа. Новото Собрание мора да се конституира во рок од 30 дена од објавувањето на конечните изборни резултати. Доколку во следните 90 дена не биде избрана влада, парламентот ќе биде распуштен.
Ситуацијата дополнително ја усложнува фактот што функцијата вршителка на должноста претседател на државата ја извршува претседателката на Собранието, Ана Брнабиќ, блиска соработничка на Вучиќ. Таа ќе остане на функцијата до претседателските избори, кои треба да се одржат до крајот на годината. Токму претседателот, по консултациите со изборните листи, го предлага мандатарот за состав на владата.
Експертиза наспроти политичко искуство
Научниците во Собранието носат знаење што ретко се среќава во балканските парламенти, но повеќето од нив немаат искуство во законодавната работа и политичките преговори. Нивниот прв тест ќе биде дали знаењето и аналитичкиот пристап од академската средина можат да се претворат во функционална влада во држава во која една партија владееше повеќе од една деценија. За Македонија, која со Србија дели долга граница, силни економски врски и европска перспектива, исходот од тој тест ќе биде многу повеќе од обична соседска вест.
