Меѓународниот ден на уметниците не е прогласен од Обединетите нации и не е дел од официјалните календари на меѓународните организации. Го иницирал канадскиот уметник Крис Меклур во 2004 година, а датумот не е случајно избран: 25 октомври е роденденот на Пабло Пикасо, роден во Малага, Шпанија, во 1881 година. Иако е неформален, со текот на годините денот стана повод галерии, училишта и културни организации ширум светот да зборуваат за работата на уметниците и за нивното место во општеството.

Важно е да се разликува овој датум од Светскиот ден на уметноста, кој се одбележува на 15 април, на роденденот на Леонардо да Винчи. УНЕСКО го прогласи овој ден во 2019 година.

Изборот на Пикасо како симбол има своја логика. Тој е еден од највлијателните уметници на 20 век, кој не се ограничувал на една форма: сликал, вајал, изработувал керамика, пишувал поезија и драми. Според семејна анегдота, еден од првите зборови што ги изговорил како дете бил „lápiz“, шпанскиот збор за молив.

Но Пикасо е важен и поради нешто друго. Неговата „Герника“, насликана во 1937 година како реакција на бомбардирањето на баскискиот град од германската и италијанската авијација, покажа дека уметничкото дело може да стане моќно сведоштво за насилството. Една често прераскажувана анегдота вели дека германски офицер, гледајќи фотографија од сликата, го прашал Пикасо дали тој ја направил. „Не, вие ја направивте“, наводно одговорил уметникот. Нема цврста потврда дека разговорот навистина се случил, но приказната опстојува затоа што ја доловува суштината на делото: уметникот не е само декоратор на реалноста, туку може да биде и нејзин сведок и критичар.

Кога животот поскапува, културата се турка на маргините

Тоа е и дел од одговорот на прашањето зошто ни се потребни уметници токму кога животот станува прескап.

Во време на криза, уметноста лесно се третира како нешто што може да почека, прво сметките, па потоа театарот. Буџетите за култура се изложени на кратења, хонорарите не секогаш ги следат трошоците за живот, а самостојните уметници, кои често немаат постојана плата ниту сигурен стаж, меѓу првите ги чувствуваат последиците од поскапувањето на храната, кириите и основните услуги.

Вчера стотици илјади луѓе низ Европа протестираа поради трошоците за живот, состојбата во образованието и пензиите. Во Прага, граѓани ја поминаа ноќта пред парламентот во знак на протест против предложените промени во финансирањето на јавните медиуми, за кои критичарите стравуваат дека би можеле да ја загрозат нивната независност.

Овие настани не се исти, но отвораат пошироко прашање: што се случува со културата и слободното изразување кога општеството е под економски и политички притисок? Културата не е одвоена од секојдневниот живот. Таа ги бележи кризите, ги преиспитува институциите и создава простор за идеи што не секогаш се вклопуваат во доминантните политички и економски интереси.

Уметниците и правото на пристојни услови за работа

Меѓународната заедница одамна ја препознава потребата од подобар статус на уметниците. Во 1980 година, на својата генерална конференција во Белград, УНЕСКО ја усвои Препораката за статусот на уметникот. Документот ги повикува државите да ги признаат уметниците како професионалци и да работат на обезбедување соодветни услови за работа, социјална заштита и пристап до здравствено и пензиско осигурување.

Четириесет и шест години подоцна, прашањето за економската сигурност на уметниците останува актуелно. Во Северна Македонија, самостојните уметници со години укажуваат на проблеми како нередовни или ниски хонорари, сложени конкурсни процедури, несигурност околу придонесите и зависност од ограничени можности за финансирање.

Парадоксот е што од уметниците се очекува да создаваат дела што ќе го претставуваат општеството, ќе го збогатуваат јавниот простор и ќе ја чуваат културната меморија, а нивната сопствена егзистенција често останува неизвесна. Нивната работа се вреднува кога треба да се организира изложба, фестивал или државна свеченост, но тоа признание не секогаш се претвора во стабилни услови за живот и работа.

Не е доволно да имаме ден посветен на уметниците

Затоа 25 октомври е подобро да го разбереме како потсетник отколку како празник. Уметноста не е луксуз што си го дозволуваме откако ќе ги платиме сметките. Таа е начин на кој едно општество се гледа себеси, ги бележи своите кризи и замислува поинаква иднина.

Најмалку што можеме да направиме е да купиме книга од домашен автор, да посетиме изложба или претстава и да платиме билет наместо да бараме покана. Тоа се мали гестови, но придонесуваат трудот на уметниците да биде препознаен и вреднуван.

Сепак, одговорноста не е само на публиката. Таа е и на институциите, кои треба да создаваат услови уметниците да можат да живеат од својата работа, наместо постојано да зависат од ентузијазмот, личните жртви или повремените проекти.

Пикасо остави зад себе дело што го промени начинот на кој ја гледаме уметноста и реалноста. Но денес, покрај славењето на неговото наследство, вреди да се постави и едно поедноставно прашање: каква култура можеме да очекуваме од општество во кое уметниците не можат достоинствено да живеат од својот труд?

Уметноста не е само она што го гледаме во галериите. Таа е и можноста да го преиспитаме светот во кој живееме. А за тоа да продолжи, уметниците не треба само да добиваат аплауз, треба да имаат услови да создаваат.