Вештачката интелигенција откри сериозни безбедносни пропусти во PHP, програмски јазик што се користи на голем дел од веб-страниците во светот. Американските власти препорачаа ажурирање или исклучување на ранливите системи, а државни веб-услуги од Лондон до Токио привремено исчезнаа од интернет. Во меѓувреме, „Амазон“ утврдил дека некој се обидел да ја искористи безбедносната дупка четири дена пред таа официјално да биде објавена.

Овие настани го поттикнаа Џошуа Акиам, поранешен главен футурист на ОпенАИ, да го постави прашањето дали се приближува време кога интернетот ќе мора привремено да биде ограничен или исклучен заради безбедност.

Но, проблемот можеби е многу поширок од веб-страниците. Ако вештачката интелигенција може да открие пропусти во програмски јазик што секојдневно го користат милиони програмери, што би можела да пронајде во постариот код врз кој сè уште работат банките, даночните служби, пензиските фондови и болниците?

Код што го користат милиони, а сепак има пропусти

PHP не е заборавен програмски јазик. Напротив, го користат милиони програмери, а тој е основа на голем број веб-страници и интернет-услуги. Сепак, откривањето сериозни пропусти покажува дека дури и софтверот што постојано се користи и проверува може да крие проблеми што со години остануваат незабележани.

Тука се појавува следното прашање: што се случува со кодот што речиси никој веќе не го проверува секојдневно?

Во многу критични системи сè уште се користат програмски јазици создадени пред неколку децении. Тие не се нужно небезбедни само затоа што се стари, но одржувањето станува сè потешко кога недостигаат програмери што ги разбираат, документацијата е нецелосна, а дел од технологијата повеќе не добива официјална поддршка.

Системи што одамна требало да се модернизираат

Еден од најдобро документираните примери доаѓа од Соединетите Американски Држави. Според извештаите на американската Канцеларија за отчетност на владата, позната како ГАО, значителен дел од критичните федерални системи се потпираат на застарена технологија.

Во прегледот на 11 критични системи, осум користеле застарени програмски јазици, седум имале познати безбедносни ранливости, а четири работеле на хардвер или софтвер за кој веќе немало поддршка.

Ова се однесува на веќе познати проблеми. Прашањето што загрижува е колку дополнителни слабости би можеле да се откријат со помош на современите алатки за анализа на кодот.

Авионските резервации сè уште зависат од технологија од минатиот век

Еден од највпечатливите примери е системот за авионски резервации. Без разлика дали билетот го купувате во Загреб, Вашингтон или на друга локација, резервацијата може да помине низ инфраструктура чии темели се поставени уште во шеесеттите години на минатиот век.

Системите Сабре, Амадеус и Травелпорт обработуваат огромен дел од глобалните авионски резервации. Значаен дел од оваа инфраструктура историски се потпира на системот ТПФ на ИБМ, кој традиционално користи асемблерски код.

Иако технологијата со децении се обидува да ги замени овие стари системи, модернизацијата е сложена и скапа. Во многу случаи, наместо целосна замена, околу старата основа се додаваат нови софтверски слоеви.

Токму затоа промената носи ризик: системот мора да продолжи да функционира додека истовремено се префрла на нова технологија.

Кои стари програмски јазици ги одржуваат критичните услуги?

Неколку програмски јазици и денес се длабоко вградени во системите од кои зависат секојдневните услуги.

КОБОЛ – јазикот на банкарството. Создаден во 1959 година, КОБОЛ и понатаму се користи во финансиската индустрија. Процените наведени во анализата на порталот „Баг“ зборуваат за околу 220 милијарди линии КОБОЛ-код во продукциска употреба. Преку овие системи се обработуваат голем обем финансиски трансакции, вклучувајќи банкарски плаќања и операции на банкоматите.

Асемблер – јазикот на системите на ниско ниво. Овој програмски јазик овозможува многу директна комуникација со хардверот. Според истата анализа, американската Служба за внатрешни приходи користи повеќе од 20 милиони линии асемблерски код во системите за обработка на даночни пријави. Проблемот не е само во староста на кодот, туку и во намалениот број програмери што умеат да го одржуваат.

Фортран – јазикот на науката и временските прогнози. Создаден во 1957 година, Фортран и понатаму се користи во научни пресметки и дел од метеоролошките системи. Неговата улога е особено важна во апликации што обработуваат големи количества податоци и сложени математички модели.

МУМПС – јазикот на болничките системи. Развиен во шеесеттите години, МУМПС и денес се користи во дел од здравствениот софтвер, вклучувајќи системи поврзани со компаниите Епик и ИнтерСистемс. Американскиот систем за здравствена грижа на ветераните, Виста, содржи милиони линии код напишан на овој јазик.

Овие примери покажуваат дека критичната инфраструктура не се потпира само на најновите технологии. Често, зад модерниот интерфејс стојат децении стар софтвер што мора да функционира без прекин.

Кој ќе ги поправи пропустите ако нема доволно програмери?

Кога ќе се открие ранливост во широко користен систем како PHP, програмерската заедница може да подготви безбедносна поправка, а институциите и компаниите да ги ажурираат своите системи.

Но, кај старите банкарски, авионски и пензиски системи, ситуацијата може да биде многу посложена. Дел од програмерите што го напишале оригиналниот код веќе се пензионирани, а новите генерации ретко се обучуваат за технологиите што се користеле пред неколку децении.

Истовремено, современите модели на вештачка интелигенција сè почесто се користат за анализа и преведување стар код, вклучително и КОБОЛ и ПЛ/1, во формати што полесно ги разбираат денешните програмери.

Овие алатки можат да го забрзаат процесот на модернизација, но можат да помогнат и при откривање безбедносни пропусти. Истата технологија што го олеснува разбирањето на заборавениот код може да го олесни и пронаоѓањето начини за негово злоупотребување.

И хрватските пензии зависат од стар софтвер

Проблемот не е ограничен на САД. Во Хрватска, клучни апликации на Хрватскиот завод за пензиско осигурување, кои ги водат евиденциите на осигурениците, пензиите и детските додатоци, се развиени со програмскиот јазик ПЛ/1 и алатката ВижуалЏен 4ГЛ, а работат на главен компјутер на ИБМ.

ПЛ/1 е јазик развиен од ИБМ во шеесеттите години. Хрватската влада уште во 2016 година признала дека дел од алатките за развој на овој систем се застарени и дека производителите веќе не ги одржуваат.

Модернизацијата продолжува. Проектот еХЗМО бил претставен во 2020 година, а во мај 2025 година бил потпишан договор за нов систем за основните процеси, вклучувајќи миграција на податоци и обука на 25 информатичари за работа со новиот систем.

Сличен процес се спроведува и во хрватската Даночна управа, каде што проектот за модернизација бил проценет на 56,5 милиони евра, со планиран рок за завршување до јуни 2026 година.

Преминот од стар кон нов систем е особено чувствителен период. Старата технологија мора да продолжи да функционира додека новата сè уште се тестира, а податоците и процесите се префрлаат меѓу двете инфраструктури.

Не мора да се исклучи интернетот за да настане сериозен проблем

Можеби прашањето дали наскоро ќе има „локдаун“ на интернетот не е поставено на вистинскиот начин. Интернетот може да продолжи да функционира, а сепак да откажат услугите што се потпираат на критичен софтвер.

Последиците би можеле да се почувствуваат во исплатата на плати и пензии, даночните поврати, банкарските трансакции, работата на банкоматите, болничките системи и авионските резервации. Откривањето пропусти во PHP не докажува дека таков колапс е неизбежен. Но, покажува зошто е важно институциите да ги проверуваат и модернизираат системите од кои зависат милиони луѓе.

Вештачката интелигенција може да биде дел од решението – со побрза анализа на кодот, полесно откривање проблеми и помош при модернизацијата. Но, ако истите можности ги користат и напаѓачите, безбедносните проверки и навременото ажурирање стануваат уште поважни.

Можеби интернетот нема да мора да се исклучи. Но, ако системите што ги одржуваат нашите пари, здравство и јавни услуги не се подготвени за новите безбедносни ризици, последиците од еден сериозен пропуст би можеле да се почувствуваат многу подлабоко од привремено недостапна веб-страница.