На 16 октомври 1916 година, медицинската сестра и активистка Маргарет Сенгер ја отворила првата клиника за контрола на раѓањето во Соединетите Американски Држави, во бруклинската населба Браунсвил. Ја водела заедно со својата сестра Етел Бирн, исто така медицинска сестра, и активистката Фанија Миндел, во време кога ширењето информации за контрацепција можело да доведе до кривично гонење.

Пред бројот 46 на улицата Амбој се чекало уште пред зори

Браунсвил била сиромашна работничка населба, населена главно со еврејски и италијански имигранти. Сенгер намерно ја избрала оваа локација, а летоците за клиниката биле отпечатени на англиски, јидиш и италијански јазик.

Уште првото утро пред вратата се создала редица жени, меѓу кои имало и мајки со деца во рацете. Во следните денови клиниката примила неколку стотици посетителки. Многу од нив веќе имале повеќе бремености зад себе, а некои биле изложени и на ризиците од нелегални абортуси.

Законите Комсток ја третирале контрацепцијата како непристојност

Од 1873 година во САД биле на сила таканаречените закони Комсток, именувани по нивниот иницијатор Ентони Комсток. Тие забранувале испраќање „непристојни“ материјали по пошта, а забраната опфаќала и информации за спречување бременост. Дополнително, законите во државата Њујорк забранувале давање совети за контрацепција.

Сенгер веќе имала судир со законот. Во 1914 година била обвинета поради списанието „Жената бунтовник“, кое се залагало за правата на жените и за пристапот до информации за контрацепција. Потоа привремено заминала во Европа.

Девет дена до полициската рација и 30 дена затвор

На десеттиот ден од работата, полициска службеничка, која се претставила како пациентка, повикала полиција. Сенгер и нејзините соработнички биле уапсени, а клиниката била затворена. Етел Бирн била осудена и во затворот започнала штрајк со глад. Затворските власти ја хранеле присилно. Сенгер била осудена на 30 дена затвор.

Судењата и штрајкот со глад привлекле големо медиумско внимание. Прашањето за контрацепцијата сè повеќе влегувало во јавната дебата, а случајот на Сенгер станал еден од симболите на борбата за пристап до информации и услуги поврзани со репродуктивното здравје.

Од бруклинската клиника до „Планирано родителство“

Во 1921 година Сенгер ја основала Американската лига за контрола на раѓањето. Во 1942 година организацијата го добила името „Планирано родителство“ („Пленд парентхуд“), под кое е позната и денес како голем давател на услуги за сексуално и репродуктивно здравје во САД.

Сенгер подоцна го поддржала истражувањето што придонело за развојот на првата орална контрацептивна пилула, одобрена за употреба во САД во 1960 година. Во 1965 година, Врховниот суд на САД, во случајот „Грисволд против Конектикат“, ја укинал забраната за употреба на контрацепција кај брачните парови.

Евгеничките ставови фрлаат сенка врз нејзиното наследство

Наследството на Сенгер е сложено и контроверзно. Таа поддржувала дел од идеите на евгеничкото движење, кое во првата половина на 20 век имало влијание во делови од американските политички и научни кругови. Нејзините ставови за репродукцијата, попреченоста и спречувањето раѓања кај луѓе што биле означувани како „непожелни“ денес се предмет на сериозни критики.

Во 2020 година, организацијата „Планирано родителство“ во Њујорк одлучила да го отстрани нејзиното име од клиниката на Менхетен. Организацијата соопштила дека одлуката е дел од соочувањето со расистичките и евгеничките аспекти на историјата на движењето за контрола на раѓањето.

Оваа страна од нејзиното наследство потсетува дека борбата за репродуктивни права не може да се одвои од прашањата за еднаквост, достоинство и правото секој човек сам да одлучува за сопственото тело.

Правото на избор останува спорно прашање и денес

Во 2022 година, Врховниот суд на САД ја укина пресудата „Ро против Вејд“, со која со децении се штитело уставното право на абортус. По таа одлука, повеќе американски држави воведоа строги ограничувања и забрани на абортусот.

Во Македонија, во 2019 година беше донесен нов Закон за прекинување на бременоста, со кој беа отстранети дел од ограничувањата од законот од 2013 година, меѓу нив задолжителното советување и периодот на чекање. Пристапот до сеопфатно сексуално образование, пак, и понатаму е предмет на јавни дебати и несогласувања.

Повеќе од еден век по отворањето на клиниката во Бруклин, прашањата за пристапот до контрацепција, информираноста, телесната автономија и правото на избор остануваат актуелни. Историјата на Сенгер покажува дека правата што денес се сметаат за основни често се резултат на долги и спорни општествени борби.