На 25 април, во вечерните часови, трговскиот центар Сити Мол во Скопје беше евакуиран. Два часа пред затворање, на е-поштата на МВР пристигнала порака дека во 21:00 часот ќе бидат активирани поставените бомби. Проверката покажала дека станува збор за лажна закана. Исто она се случило недела порано со Ист Гејт и Дајмонд. Истата шема, ист тип на порака, иста странска ИП адреса. Истиот резултат: ниту пронајдена бомба, ниту пронајден испраќач.
Хронологија: три молови, три викенди, еден образец
На 19 април на електронска адреса на Министерството за внатрешни работи пристигнала порака со закана дека во трговските центри Ист Гејт и Дајмонд во Скопје се поставени експлозивни направи. Веднаш по добиените пријави, полициски службеници спровеле детални проверки во внатрешноста и околу објектите, при што е утврдено дека станува збор за лажни дојави.
Недела подоцна, историјата се повторила. На 25 април на електронска адреса на МВР пристигнала порака со закана дека во трговскиот центар Сити Мол во Скопје се поставени експлозивни направи. Веднаш по добиената пријава преземени се соодветни мерки и активности, при што е утврдено дека станува збор за лажна дојава за поставени бомби.
Мејлот од кој стигнала заканата е од странска ИП адреса, а во истрагата се вклучени одделот за компјутерски криминал на МВР, како и Интерпол, од кој се бара помош за евентуално лоцирање на странската ИП адреса.
Реакцијата на полицијата и управата на молот донела предлог за промена на системот. Скопската полиција ќе направи и предложи посебен специјален протокол при закани за поставени експлозивни направи во трговски центри и шопинг молови, со цел да се намали времето за проверка на заканите, кои досега се покажале како лажни.
Регионална слика: Балканот под бран
Македонија не е усамен случај. Напротив, таа е дел од координирана регионална шема. Бран на закани за бомби испратени по е-пошта удри на училишта и трговски центри низ целиот Балкан, предизвикувајќи евакуации и полициски претреси. Заканите во Хрватска се прошириле од училишта до трговски центри, вклучително Tower Centre и ЗТЦ во Ријека. Закани биле упатени и кон поднесени на владини цели во Подгорица и аеродромот во Подгорица, а слични аларми во последните недели и денови пристигнале и во Босна и Херцеговина, Словенија и Србија.
Во четвртокот беа евакуирани два трговски центри во Сараево. Во саботата беа евакуирани три трговски центри во Загреб и по еден во Подгорица и Будва. Имаше закани и во Зеница и Никшиќ. Лани во еден ден беа испратени 240 закани за бомби во училишта во Македонија.
Паралелно, истиот феномен се бележи и на глобално ниво. Во 2025 и 2026 година, слични кампањи со масовни закани поминале низ Германија, каде биле регистрирани 830 закани во мај 2025 година, и Шведска, со 20 закани во април оваа година. За локалните власти, секој ваков инцидент претставува удар врз ресурсите: евакуација на илјадници луѓе, суспензија на активности и засилена работа на специјалните служби.
Зошто никој не може да го фати испраќачот
Одговорот на прашањето „кој” е технички исклучително сложен, а понекогаш практично невозможен. Постојат неколку нивоа на анонимизација.
Испраќачите ја маскираат локацијата и идентитетот преку техника наречена спуфинг, со која го прикриваат телефонскиот број или е-адресата и ја прикажуваат пораката како да доаѓа од различна локација или личност. Ова значително го отежнува лоцирањето на изворот на заканата.
Светскиот економски форум ја анализирал оваа појава детално. Алармантната ефикасност на масовните сајбер закани за бомби во последните години се должи на два фактори: нивната скалабилност и значителниот психолошки и оперативен ефект врз јавните цели. Напаѓачите можат лесно да генерираат голем обем на заканувачки е-пораки со минимален трошок и минимална инфраструктура. Способностите на сајбер-криминалците дополнително се зголемија со воведувањето на јазичните модели на вештачка интелигенција, кои можат да генерираат веродостојни закани на повеќе јазици.
Дури и кога изворот е странска ИП адреса, таа може да поминува низ повеќе прокси-сервери и анонимизатори. Потрагата бара меѓународна правна и техничка соработка, а истрагата може да трае со месеци без гаранција за резултат.
Класификација: лажна закана не е неопасна закана
Експертите на американската Агенција за сајбер и инфраструктурна безбедност (CISA) ја разјаснуваат суштинската разлика. Заканите за бомби вклучуваат секоја комуникација која укажува на присуство или намера за детонација на експлозивна направа. Иако овие закани можат да бидат поврзани со вистински акти на насилство, сè повеќе се користат како тактика за нарушување, одвлекување внимание или вознемирување. Оперативните, финансиските и психолошките последици кои заканите за бомби можат да ги имаат врз организацијата, настанот, заедницата и персоналот можат да бидат опасни и скапи дури и ако нема присутна експлозивна направа.
CISA директно ја именува намерата: Примарната причина за употреба на закани за бомби кога нема реална направа е нарушување, одвлекување внимание и вознемирување. Извршителите генерално сакаат да ги нарушат нормалните операции, а заканите со насилство кои генерираат паника можат да бидат ефективен метод. Кога организацијата ќе влезе во состојба на анксиозност, таа е изложена на многу поголем ризик од лично повредување, оштетување на имотот и оперативни нарушувања.
Хибридна закана: оружје без куршум
Македонските безбедносни стручњаци одамна ја препознаа оваа шема. Македонските власти се одлучни: лажните дојави за бомби се хибридна војна. МВР интензивно соработува со НАТО и партнерските служби од другите земји во обиди да се откријат сторителите. Македонија, како членка на НАТО, има обврска да ги подготви институциите и да ја зголеми отпорноста на хибридните закани. Во 2021 година беше донесена Национална стратегија за градење отпорност и справување со хибридни закани.
Според професорот за безбедност Стеван Буџаковски, во потрагата за тоа кој стои зад хибридните мерки треба да се погледне и во домашниот, но и соседниот двор. Хибридните напади се закани кои имаат цел да поткопаат или наштетат на нечиј углед и статус. Тие се комбинација од воени и невоени средства, вклучувајќи дезинформации, сајбер-напади и економски притисок.
Психолошкиот ефект: вистинска штета без вистинска бомба
Научната анализа на психолошките последици е еднозначна. Истражување кое опфатило 6.477 испитаници од три земји покажало дека сајбер-нападите предизвикуваат подеднакво високи нивоа на психолошки стрес како конвенционалното воување. Ова ги поништува широко прифатените ставови дека сајбер-нападите се само иритирачки фактор, а не реална закана.
Секој инцидент предизвикува масовно блокирање, ги нарушува операциите и нанесува психолошки и финансиски штети. Кумулативниот ефект е психолошки замор, еродирана доверба во дигиталните комуникации и оперативна нестабилност, услови кои противниците можат да ги искористат за понатамошно нарушување.
Стручњакот Кен Трамп, претседател на Националните служби за безбедност на училиштата на САД, јасно ја поставил рамката: „Заканите во училиштата се брзорастечки проблем. Тие испраќаат страв и паника низ заедницата.”
Трошоците кои никој не ги сметал јавно
Повторувањето на заканите во денови од викендот, кога фреквенцијата на посетители е на највисоко ниво, укажува на стратешка намера за предизвикување максимално нарушување на јавниот ред и мир, како и нанесување директна економска штета на трговските субјекти. Секоја евакуација значи неколку часа изгубен промет, трошоци за безбедносниот одговор, дополнителни работни часови на полицијата, ангажман на кучиња трагачи и специјализирани единици. Во Македонија никој досега не ги пресметал консолидираните економски загуби од сите лажни дојави. Тие постојат, дури и кога бомбата не постои.
Фокусиран дијалог со провајдерите на е-пошта може да доведе до поефективни стратегии за идентификување и блокирање на масовни закани. Овие стратегии може да вклучуваат напредни алгоритми за филтрирање или засилено следење на сомнителни обрасци на е-пошта. Дијалогот меѓу властите, стручњаците за сајбер-безбедност, провајдерите на е-пошта и организациите за интернет права е суштински во оваа борба.
Македонија го има НАТО рамката, ја има стратегијата, ја има волјата. Она што недостасува е протокол кој ќе му каже на шопинг молот, на родителот, на поминувачот точно: ова сме виделе порано, ова е образецот, ова е веројатноста дека е лажно, а ова е начинот на кој реагираме без паника и без прекин на нормалниот живот со секоја нова порака.
Бомба не пронајдена. Испраќач не идентификуван, но стравот е присутен.
