Мајлс Дејвис почина на 28 септември 1991 година во болницата „Сент Џон“ во Санта Моника, Калифорнија, во 10:46 часот наутро. Според неговиот лекар, Џеф Харис, причината за смртта биле мозочен удар, респираторна слабост и пневмонија. Имаше 65 години. Годинава неговата смрт се одбележува во необична година: на 26 мај 2026 година Дејвис ќе наполнеше 100 години.

Синот на богатиот забар што ја избра трубата

Мајлс Дјуи Дејвис Трети е роден на 26 мај 1926 година во Алтон, Илиноис. Израснал во Источен Сент Луис, во семејство што не се вклопувало во стереотипната слика за црнечко џез-семејство. Татко му бил забар и одгледувал добиток, а бил и еден од најбогатите луѓе во државата, во време кога во Илиноис владееле расни закони. Дома, сепак, бил насилен човек. Мајлс подоцна се сеќавал дека татко му ѝ ги избил забите на мајка му.

Трубата ја учел кај Елвуд Бјукенан, пријател на татко му, кој го учел да свири без вибрато, спротивно од стилот на Луис Армстронг. Набргу по 17-тиот роденден заминал во Њујорк и се запишал на престижната школа „Џулијард“. Во 1945 година, со дозвола од татко му, ја напуштил за да свири џез со полно работно време, како член на квинтетот на Чарли Паркер.

Кул-џезот, Париз и хероинот

Кон крајот на четириесеттите Дејвис ги снимил сесиите што подоцна ќе бидат објавени како „Birth of the Cool“, темелот на т.н. кул-џез – посмирен, поуреден и потивок од нервозниот бибоп. Во Париз ја запознал француската пејачка Жилиет Греко, со која, како што самиот раскажувал, доживеал љубов на прв поглед.

Раните педесетти биле неговиот најтемен период. Дејвис бил зависен од хероин и со години се борел да се извлече. Кога во средината на деценијата се вратил на сцената, настапот на џез-фестивалот во Њупорт му донел договор со „Коламбија“, а неговите ранливи балади ја освоиле и белата публика.

„Kind of Blue“ и крвта пред „Бердленд“

Во март 1959 година Дејвис влегол во студиото на „Коламбија“ во Њујорк и почнал да го снима „Kind of Blue“, албум што се смета за еден од највлијателните во историјата на џезот, со влијание дури и врз класичната музика. Тој е и најпродаваниот џез-албум на сите времиња, иако самиот Дејвис не го сакал зборот „џез“ и претпочитал да зборува за „социјална музика“.

Осум дена по објавувањето на албумот, на 25 август 1959 година, Дејвис бил нападнат пред клубот „Бердленд“ во Мидтаун, Менхетен. Штотуку снимил емисија за радиото на армијата, испратил пријателка до такси и стоел пред клубот. Полицаец му рекол да се помести, а Дејвис му покажал дека неговото име стои на натписот над влезот. Бил уапсен, а детектив го удрил со палка по главата додека крвта му течела по костимот.

Тоа бил редок случај на полициска бруталност врз познат црнечки музичар што медиумите широко го покривале. Музичарите што свиреле со него подоцна раскажувале дека Дејвис со години имал флешбекови од таа ноќ.

Жените во сенката на легендата

Приказната за Дејвис има и страна што долго била премолчувана. Неговата прва сопруга, танчарката Френсис Тејлор, била првата Афроамериканка поканета да настапува со балетот на Париската опера. Кога била избрана за бродвејскиот мјузикл „Приказна од Западната страна“, Дејвис, поттикнат од љубомора, алкохол и дрога, ја натерал да се откаже. Во документарецот „Мајлс Дејвис: Раѓањето на кулот“ на Стенли Нелсон од 2019 година, Тејлор отворено зборува за бракот, дрогата и насилството.

Нејзиното сведоштво е можеби најважниот дел од филмот. Тоа покажува колку лесно генијот на еден маж можел да се користи како оправдание, а кариерата на една жена да биде жртвувана без никој да праша.

Електричниот Мајлс

Кон крајот на шеесеттите Дејвис повторно ги скршил правилата. Со албумот „In a Silent Way“ донел звук каков што дотогаш не бил слушнат, а со „Bitches Brew“ го споил џезот со електричниот рок и фанк во она што ќе биде познато како фјужн. Пуристите го обвинувале за предавство, а младата публика го носела на рок-фестивалите.

Во 1975 година Дејвис се повлекол од сцената и речиси пет години не свирел. Се вратил во 1980 година, а во 1981 се оженил со актерката Сисели Тајсон. Во осумдесеттите свирел и снимал со најновите имиња, до крајот без страв од генерацискиот јаз. Неговиот внук, тапанарот Винс Вилбурн Јуниор, тоа го сумирал со прашањето: кој друг музичар свирел и со Чарли Паркер и со Принс?

Последното лето

Последната година од животот Дејвис ја поминал на сцена. На 8 јули 1991 година, на фестивалот во Монтре, со Квинси Џонс како диригент, ги извел аранжманите на Гил Еванс од педесеттите, во омаж на пријателот кој починал неколку години порано. Тоа било и едно од ретките враќања кон старата музика, на која дотогаш упорно ѝ вртел грб.

Две недели подоцна француската влада го одликувала со Легијата на честа, а во јули ги снимил и своите последни сесии – хип-хоп нумери со продуцентот Изи Мо Би.

Последниот концерт го одржал на 25 август 1991 година во холивудскиот „Боул“. Кон крајот на август бил примен во болница поради тешкотии со дишењето. Според биографот Ијан Кар, кога лекарите му рекле дека мора да го интубираат, Дејвис бил толку бесен што доживеал тежок мозочен удар и паднал во кома. Кар напишал дека тоа била трагична иронија, бидејќи Дејвис, како што оценил, предвреме бил совладан од сопствениот гнев.

Погребан е на гробиштата „Вудлон“ во Бронкс.

Стогодишнина и Скопје

Годинава светот го одбележува неговиот стоти роденден со концерти, изложби и изданија, од џез-клубовите во Њујорк до модните писти во Париз. Неговиот електричен бенд, предводен од Вилбурн, со долгогодишни соработници и млади музичари, настапува ширум светот, а Херби Хенкок во август одржа омаж-концерт во холивудскиот „Боул“, на сцената на која Дејвис се збогувал со публиката.

Јубилејот стигна и до Скопје. Дванаесеттото издание на фестивалот за музички документарни филмови „Скопје Синема Сити“, на 26 и 27 јуни во киното „Фросина“ при МКЦ, беше отворено со филмот на Стенли Нелсон, како омаж за стогодишнината.

Во 1991 година, пред неговото стогодишно патување низ легендите, Дејвис самиот побарал нешто поинакво. Во интервју од 1986 година рекол дека знае што направил за музиката, но не сака да го нарекуваат легенда. Само Мајлс Дејвис.