Постои книга која е напишана во прогонство, за неколку летни месеци, под силна кафе зависност, со акварели насликани со рака на оскуден хартиен материjал, за читатели кои никогаш не биле одредени. Таа книга денес постои во 600 јазици од абхаски до зулу. Продадена е во повеќе примероци од кој и да е роман во историјата на човештвото. Деца и возрасни ширум светот ja читаат истовремено. И повеќето признаваат дека ја сфатиле кога пораснале. Тоа е „Малиот принц.” Тоа е Антоан де Сент-Егзипери.

Човекот: пилот, гроф, писател и вечен дете

Антоан Мари Жан-Баптист Роже, гроф де Сент-Егзипери е роден на 29 јуни 1900 година во Лион, Франциjа, во аристократско, иако сиромашно католичко семеjство. На 12 години го направил првиот лет. Бил лош студент. Студирал архитектура, бил мобилизиран во Французкото воздухопловство во 1921, станал воен пилот. Потоа пилот на поштенски трасти во Африка, Јужна Америка и Европа, тест пилот, воен дописник…

Неговата биографија звучи како роман. Уште пред Втората светска воjна бил прославен аристократски комерциjален пилот. Во 1935 се обидел да го скрши рекордот за наjбрзо летање помеѓу Париз и Сajгон и се урнал во либиjската пустина. И тоj и неговиот механичар-навигатор преживеале четири дена во пустина, страдаjки од жестока дехидратациjа и халуцинации, додека не ги спасил еден Бедуин на камила.

Тоа искуство, пилот изгубен во пустина ќе стане почеток на „Малиот принц.”

Егзипери бил лауреат на неколку наjвисоки француски литературни награди и добитник на американската National Book Award. Неговата жена Консуело — страстна, непредвидлива жена со која живееле разделено и заедно, во бурна и по нивно признавање, деструктивна врска, поголемиот дел од биографите ја препознаваат како инспирациjа за розата во „Малиот принц.” Убавата, суетна, ранлива роза за која принцот сè уште се грижи и по заминувањето.

Книгата: напишана во прогонство, отфрлена, па вечна

Сент-Егзипери поминал 28 месеци во Америка, за кое време напишал три од своите наjважни дела. „Малиот принц” го напишал во летото 1942, работеjки со голема концентрација, обично ноќе кога се чувствувал наjкреативен и поттикнат од страшни количини на црно кафе. Неговиот биограф Пол Вебстер рекол:

„Зад потрагата за совршенство на Сент-Егзипери стоел лабориозен процес на уредување и препишување кој ги намалил оригиналните скици за до две третини.” Честопати се будел наутро уште на своjата биро, со главата на рацете над страниците.

Клучниот афоризам на приказната „Се гледа добро само со срцето. Суштественото е невидливо за очите” — Сент-Егзипери го препишувал и прераборувал наjмалку 15 пати пред да ја постигне конечната формулациjа.

Книгата прво е издадена во Нjујорк на 6 април 1943 година, истовремено на англиски и француски. Во Франциjа, Сент-Егзипериевите дела биле забранети од режимот Вишиjа, па е издадена постхумно по ослободувањето.

Почетниот успех бил скромен. Книгата поминала само еден до два дена на листата на бестселери на Њујорк Тajмс. Критичарите биле малку збунети. До есента 1943, продала 30.000 копии на англиски и 7.000 на француски. Ниту наjоптимистичниот издавач не можел да го предвиди она што следело.

Смртта: мистериjа со крила

На 31 jули 1944 година, Сент-Егзипери полетал од Корзика во Локхид П-38 молња на извидничка мисиjа над Франциjа. Не се вратил. Телото никогаш не е пронаjдено.

Во 1998 година, рибар наjде сребрена нараквица со неговата идентификациjа кraj брегот на Марсеj. Во 2000 година, нуркач ги пронашол остатоците на неговиот авион. Во 2004 Французката влада официjално потврдила дека фрагментите му припаѓаат на авионот на Сент-Егзипери. Причината за несреќата останува непозната.

Некои велат дека бил соборен од Луфтвафе. Некои — дека, депресивен и во хронична болка намерно се урнал. Никоj не знае. Малиот принц, на краjот на книгата, оди по своjата sвезда. Неговиот автор исчезнал на ист начин.

Рекордите: бројки кои со години растат

„Малиот принц” продал проценети 200 милиони копии ширум светот. Тоа го прави пета наjпродавана книга во историjата на изданиjата.

До ноември 2024 година книгата е преведена на 600 различни jазици и диjалекти, светски рекорд за белетристика. За споредба: Шекспир е преведуван на 80 jазика. Достоевски на малку над 50. Рекордот на Гинис го регистрира Сент-Егзипери како наjпреведуван автор за иста книга.

На 25 jуни 2024 година, во рамки на проектот „Малиот принц крaj постелата на светските jазици”, 600-тиот превод на книгата е презентиран на Националната библиотека на Панама, на дулегаjа, jазикот на домородното население Гуна. Тоа не е само литературен рекорд. Тоа е и документираjе на jазик кои е на работ на исчезнување.

Книгата сè уште продава над 2 милиони копии годишно. Осумдесет и три години откако е напишана.

Што книгата навистина кажува?

На површина „Малиот принц” е книга за мало дете кое патува низ вселената. Под таа површина се наоѓа сè.

Книгата ги обработува темите на осаменоста, приjателството, љубовта и губитокот. И покраj своjот стил на детска книга, прави набљудувања за животот, за возрасните и за човечката природа. Принцот е дете незаборавен, директен, незаинтересиран за тоа кои се „важни” работи кои ги обожаваат возрасните. Лисицата го учи за тоа да се „приготвиш” за некого, за тоа дека врските создаваат одговорност. Ружата е таjна на тоа зошто нешто обично стануваа посебно не поради своjата обjективна вредност, туку поради времето и трудот кои сме ги вложиле во неа.

Книгата која расте со читателот

Постои феномен поврзан со „Малиот принц” коjшто тешко го задоволуваат другите книги: се разбира поинаку во различни возрасти. Детето ја чита како авантура. Тинеjџерот како меланхолиjа. Возрасниот обично со изненадување, откривajки дека ги разбрал погрешните нешта. Старите, некои кажуваат, со солзи.

Тоа е редок квалитет. Книгата не старее расте со оние кои jа читаат.

Книгата го пронашла своjот пат до сите генерации и култури нудejки универзална порака за љубовта, доброта и хуманоста. Постои нешто во таа едноставност коjа е тешко да се постигне: Сент-Егзипери пишувал за едноставните работи кои морате да ги разберете длабоко.

Наследството: аеродроми, паркови и непрочитани пораки

Аеродромот во Лион се вика Аеродром Лион-Сент Егзипери. Во Француска постои тематски Парк на малиот принц. Неговиот лик е на стариот француски банкнот од 50 франки, пред воведувањето на еврото.

Книгата е адаптирана за театар, опера, балет, радио, телевизиjа, анимиран филм. Орсон Велс напишал сценарио за игран филм во сорабска со Волт Дизни — проектот никогаш не бил реализиран, но сценариото постои во архивата на Морган Музеjот во Нjујорк.

А потоа постои и мал детак: ракописот на книгата е чуван во Морганскиот музеj во Нjујорк. Хартиjата на оригиналниот ракопис со тек на времето станала кршлива. Ракописот на Сент-Егзипери е опишан како „лекарски”, на граница на нечитливост. Еден ракопис. Двесте милиони продадени примероци. Осумстотини животи на jазиците на кои е преведена.