На 29 август 1925 година, во просториите на тогашниот Офицерски дом во Штип, се кренала завесата за операта „Палјачи“ од италијанскиот композитор Руџеро Леонкавало. Тоа била првата оперска претстава изведена некогаш во Македонија. Салата била однапред распродадена, а претставата подоцна добила три репризи. Првата опера во Скопје ќе дојде дури дваесет и три години подоцна

Човекот што ја донел операта

Приказната почнува далеку од Штип, во Харков. Сергеј Михајлов е роден во 1885 година во богато руско аристократско семејство. Завршил високи цивилни и воени школи и, по сè изгледало, ќе го помине животот во Русија. Потоа дошла граѓанската војна. Како и илјадници други руски емигранти од тој бран, тргнал кон југ и завршил на место кое веројатно никогаш дотогаш не го спомнал во разговор – Штип. Останал таму половина век, до смртта во 1975 година.

Загревањето пред „Палјачи“

Оперската премиера не дошла преку ноќ. Пред неа, во 1924 година, Михајлов работел со локалниот театар на помали музички форми, како подготовка и, како што самиот го опишува, како загревање за нешто поголемо. Штипскиот театар веќе имал двесте изведени претстави зад себе. „Палјачи“ била регистрирана како 201-ва по ред и прва оперска. Сезоната била отворена токму со неа, на 29 август. Според записите, работата ја воделе Михајлов како капелник и Душан Будимировиќ како управник на театарот.

Она што го знаеме за самата поделба на улогите доаѓа од мемоарите што Михајлов ги напишал кон крајот на животот, а кои дури неодамна од ракопис се отпечатени во книга. Улогата на Канио му била доверена на Андреј Шчербаков, исто така руски емигрант. Силвио го играл Славко Нетков, Тонио бил Ристо Ѓурѓичков, а Арлекин Глигорие Ќурчиски.

Најзначајно за историјата е она што следи. Улогата на Неда, главната женска улога, ѝ припаднала на млада Штипјанка по име Благородна Бурева. Со таа изведба, таа станала првата оперска пејачка во Македонија.

Распродадено, по 30 и 50 динари

Претставата поминала подобро отколку што некој очекувал. Според записите, билетите биле распродадени однапред, со цени од тогашни триесет и педесет динари. Успехот бил доволен за уште три репризи, што за оперска претстава во град со големината на Штип во 1925 година не е мала работа.

Настанот бил забележан и во тогашниот печат во Кралството. Во весникот што излегувал во Скопје, на 2 септември 1925 година, се појавил напис под наслов што известувал за прва опера во Штип, со набројување на сите учесници.

Дваесет и три години пред Скопје

Она што најчесто се погрешува во јавниот разговор е местото. Оперската традиција во Македонија не почнала во главниот град. Првата опера изведена во Скопје била „Кавалерија рустикана“ од Пјетро Маскањи, поставена на сцената на Македонскиот народен театар на 9 мај 1947 година – иницијатива на Здружението на музичките уметници на Македонија, тогаш предводено од Живко Фирфов.

Тоа е дваесет и три години подоцна од штипската вечер. Првата опера напишана од македонски автор, „Гоце“ на Кирил Македонски, ќе дојде уште подоцна, во 1954 година.

Она што остана по него

Михајлов не застанал на „Палјачи“. По неа поставил уште десетина опери и оперети, меѓу кои и „Севилскиот бербер“. Работел и во Гевгелија и во Прилеп, каде што една година предавал како музички педагог. Неговиот најголем траен потфат, сепак, не бил на сцена. Го отворил Музичкото училиште во Штип, институција што и денес постои. А потоа направил нешто што ретко кој прави. Со тестамент, целиот свој имот и сите свои заштеди им ги оставил на тоа училиште.

Човек роден во руско аристократско семејство завршил живот оставајќи сè што поседувал на еден мал македонски град во кој случајно се нашол.

Признанието што дојде доцна

Михајлов починал во 1975 година. Требало да поминат речиси педесет години пред Штип посериозно да се сети на него, во последната деценија му била подигната биста во градот, а мемоарите конечно биле објавени. Лани, на стогодишнината, била промовирана и монографија посветена исклучиво на таа вечер, со наслов што ја опишува нејзината улога операта што ја отворила македонската музичка сцена.

Она што ја прави оваа приказна вредна за паметење не е само хронологијата. Тоа е фактот дека почетокот на цела една уметничка традиција во една земја не дошол ниту од главен град, ниту од институција, ниту од план. Дошол од еден човек што избегал од војна, се нашол во непознат град и решил дека таму треба да има опера. И дека, кога му дошол крајот, сè што имал го оставил токму таму.