Повеќе од две илјади нуклеарни експлозии биле изведени од 1945 година наваму. Во пустини, под земја, под вода, на острови и во атмосферата. Секоја од нив била наречена „тест“, збор што звучи стерилно, речиси безопасно. Како да се испитува мотор, мост или нов телефон.

Но нуклеарниот тест не е обичен експеримент. Тој е проба за масовно уништување. Подготовка за момент во кој цели градови, генерации и екосистеми би можеле да исчезнат.

Меѓународниот ден против нуклеарните тестови се одбележува на 29 август, датумот кога во 1991 година беше затворен полигонот Семипалатинск во денешен Казахстан. Само на тоа место Советскиот Сојуз извршил 456 нуклеарни проби. Последиците не останале зад бодликавата жица на полигонот: радијацијата влегла во почвата, водата и човечките тела, оставајќи болести и трауми што се пренесуваат низ генерации.

Тоа е вистинското наследство на нуклеарните тестови. Не само кратерот што останува по експлозијата, туку невидливата граница меѓу оние што ја донеле одлуката и оние што со децении ја плаќаат нејзината цена.

Тишината не значи мир

Последната потврдена нуклеарна проба беше изведена од Северна Кореја на 3 септември 2017 година. Оттогаш светот го живее најдолгиот период без регистрирана нуклеарна експлозија од почетокот на атомската ера. Тоа е значаен успех — но не и причина за опуштање.

Најопасната заблуда е дека, ако нема експлозии, нема ни нуклеарна трка.

Според СИПРИ, на почетокот на 2026 година девет држави поседувале околу 12.187 нуклеарни боеви глави. Повеќе од 4.000 биле распоредени со ракети и авиони, а меѓу 2.100 и 2.200 се наоѓале во состојба на висока оперативна готовност.

Речиси сите нуклеарни сили продолжуваат да ги модернизираат своите арсенали. Се развиваат попрецизни ракети, нови системи за носење, помали боеви глави и оружја што треба да бидат побрзи, потешко забележливи и полесни за употреба.

Со други зборови, човештвото можеби поретко го активира најстрашното оружје што го создало, но не престанало да го усовршува.

Договор што три децении чека да стане закон

Сеопфатниот договор за забрана на нуклеарните тестови беше отворен за потпишување во 1996 година. Триесет години подоцна, тој сè уште не е стапен во сила.

За тоа е потребна ратификација од девет конкретни држави: Кина, Египет, Индија, Иран, Израел, Северна Кореја, Пакистан, Русија и Соединетите Американски Држави. Индија, Северна Кореја и Пакистан не го ни потпишале договорот, додека Русија ја повлече својата ратификација во 2023 година.

Така, забраната што треба да го заштити целиот свет останува заложник на државите што сакаат да ја задржат можноста еден ден повторно да тестираат.

Денес нуклеарното оружје сè почесто се претставува како гаранција за безбедност. Но оружје што може да предизвика глобална катастрофа не создава безбедност. Создава рамнотежа на стравот во која една погрешна проценка, технички дефект или политичка ескалација може да биде доволна за неповратна одлука.

Не е прашање на минатото

Нуклеарните тестови лесно можат да се сместат во црно-белите снимки од Студената војна: печуркаст облак, војници со заштитни очила, одбројување во пустина. Но опасноста не останала во архивите.

Таа денес е вградена во нови ракети, во воени доктрини и во политички говори во кои нуклеарната закана повторно се користи како прифатлив аргумент. Како човештвото да заборавило дека „одвраќањето“ функционира само додека никој не погреши.

Меѓународниот ден против нуклеарните тестови затоа не е само ден за сеќавање на минатото. Тој е предупредување за иднината.

Повеќе од осум години без нуклеарна експлозија покажуваат дека светот може да се воздржи. Но воздржувањето не е исто што и разоружувањето, а тишината на полигоните не значи дека опасноста исчезнала.

Ние и понатаму вложуваме огромно знаење, пари и технологија во усовршување на оружјето што никогаш не би смеело да биде употребено.

И можеби токму тоа е најголемиот апсурд на нашата цивилизација: стануваме сè подобри во создавањето на сопствениот крај.