Едно утро Грегор Замза се буди во својот кревет и открива дека се претворил во огромно, одвратно суштество. Така започнува „Преобразба“ на Франц Кафка, објавена пред 111 години. Новелата првпат била објавена во октомвриското издание на списанието „Ди Вајсе Блетер“, чиј уредник бил Рене Шикеле. Како книга била објавена во декември 1915 година, во едицијата „Најмладиот ден“ на издавачот Курт Волф.

Приказна што авторот не ја сакал

Кафка ја напишал „Преобразба“ во 1912 година, три години пред нејзиното објавување. Со околу 70 печатени страници, тоа е најдолгото прозно дело што Кафка го сметал за завршено и го објавил за време на својот живот. Самиот автор не бил воодушевен. На 20 октомври 1913 година му признал на издавачот Курт Волф дека штотуку ја прочитал „Преобразба“ и дека му се чини лоша.

Ни публиката не ја препознала веднаш. Првото издание било неуспех: од 800 отпечатени примероци, биле продадени едвај 400.

Суштеството што не смее да се нацрта

Еден од најинтересните детали е поврзан со корицата. Кога Волф му предложил на илустраторот Отомар Штарке да го нацрта Грегор, Кафка на 25 октомври 1915 година му испратил писмо во кое барал тоа никако да не се случи. Во писмото наведува дека инсектот не смее да биде прикажан, дури ни оддалеку.

Кафка никогаш не напишал дека Грегор е бубашваба. Во оригиналот тој е „чудовишно бескорисно суштество“, збор што на германски означува штетник, нешто нечисто и непосакувано. Во популарната култура и адаптациите, суштеството најчесто се прикажува како бубашваба, но самиот Кафка сакал читателот да го замисли.

Семејството како вистинскиот ужас

Вистинскиот ужас во „Преобразба“ не е телото на Грегор, туку реакцијата на неговото семејство. Грегор е трговски патник кој го мрази својот шеф и веднаш би дал отказ, да не е единствениот што го издржува семејството и го отплаќа долгот на својот банкротиран татко.

Кога веќе не може да работи, љубовта исчезнува. Сестрата Грете отпрвин доброволно го храни и му ја чисти собата, но постепено станува сè понетрпелива. Токму таа прва предлага да се ослободат од него, по што Грегор се откажува од животот. Односот меѓу Грегор и неговиот татко е обликуван според односот на Кафка со сопствениот татко.

Затоа „Преобразба“ се чита толку лично и денес. Тоа е приказна за човек чија вредност се мери само со платата, за исцрпеноста, болеста, стареењето и за секој што одеднаш станал „товар“.

„Кафкијански“ кај нас

Кафка стана придавка. „Кафкијански“ опишува свет во кој човекот е изгубен пред институции што не одговараат, правила што никој не ги објаснува и шалтери што го праќаат од еден на друг. За македонскиот читател, тој збор не е книжевна апстракција.

Кафка има долг живот и во македонската култура. Избор од неговите дела на македонски јазик излегол уште во 1975 година, во издание на „Мисла“. Во 2024 година, на стогодишнината од смртта на Кафка, јубилејното десетто издание на Фестивалот на европската литература „Букстар“ го носеше слоганот „Преобразба“, инспириран од неговите дела. Неговите реченици живеат и на сцената, како мото на претставата „12“ во Македонскиот народен театар.

Владимир Набоков, во својата листа на најголемите прозни дела на дваесеттиот век, ја ставил „Преобразба“ на второ место, веднаш зад „Улис“ на Џејмс Џојс, дело дваесетина пати подолго. Кафка, кој умрел во 1924 година убеден дека неговите дела треба да бидат запалени, го немал тоа признание.

Го добиле неговите читатели, секојпат кога ќе се разбудат во свет што не го разбираат.