Кога Македонија на 8 септември 1991 година гласаше за независност, нејзините граѓани имаа два вида државјанство: југословенско и републичко. Републичкото дотогаш значеше малку повеќе од запис во матичната книга. По распадот на Југославија, тој запис наеднаш стана клучен. На 28 октомври 1992 година Собранието го изгласа првиот Закон за државјанство на независната држава, објавен во „Службен весник“ број 67/92.

Законот стапи во сила на 11 ноември 1992 година. Со него беше утврдено кој автоматски станува државјанин, како се стекнува државјанство по потекло, со раѓање на територијата или со природување, како и што се случува со децата и посвоените лица. Професорот по административно право Борче Давитковски, кој учествувал во пишувањето на законот, подоцна укажуваше дека преодните одредби требало да им овозможат на поранешните југословенски граѓани релативно лесно да стекнат државјанство.

Условот од 15 години и рокот од две години

Во практиката, законот содржеше услов што многумина не можеа да го исполнат. Државјаните на СФРЈ со пријавено живеалиште во Македонија можеа да побараат државјанство само ако на територијата престојувале најмалку 15 години. Рокот за поднесување барање по олеснетата постапка траеше две години, до 11 ноември 1994 година.

Погодени беа луѓе што со години живееја, работеа и плаќаа даноци во Скопје, Куманово или Тетово, а беа родени во друга република. Особено беа погодени оние без уредна документација, меѓу нив и многу Роми, како и луѓе што не знаеле за рокот или не можеле да ги соберат потребните документи. Кога рокот истече, некои од нив се најдоа во правна празнина. Не беа државјани на Македонија, а не беа ни државјани на некоја од другите поранешни републики. Македонскиот Хелсиншки комитет со години ги документираше случаите на лица без државјанство, кои немаа право на здравствено осигурување, социјална помош, редовно вработување ниту лична карта.

Триесет години поправки

Законот беше менуван повеќе пати, од 1998 до 2004 година, а измените продолжија и потоа. Прашањето за државјанството со години остана и политичко прашање. Во 2020 година пред пратениците стигна предлог што предвидуваше државјанството да може да се докажува и со платени сметки за комуналии, завршено училиште, лекарски преглед, имот или вработување. Предлогот првично го иницираа Алијансата за Албанците и Алтернатива, а потоа го презеде Владата со европско знаменце.

Се предлагаше и скратување на условот за редовно природување од осум на седум години престој. Критичарите го нарекуваа распродажба на државјанството, а поддржувачите го гледаа како исправување на неправдата од почетокот на деведесеттите. Конечно, во 2025 година институциите објавија дека се решени сите случаи на лица без државјанство што произлегле од распадот на СФРЈ и дека околу 300 лица станале македонски државјани по олеснета постапка. За тие триста луѓе, прашањето од 1992 година се затвори по повеќе од три децении. Законот од 28 октомври 1992 година покажува дека државата не се гради само со знаме, химна и граници, туку и со одлуката кого ќе го запише како свој.

Законот како темел на независната држава

Законот за државјанство од 1992 година беше еден од важните правни чекори во изградбата на независна Македонија. Со него државата ги утврди условите под кои се стекнува и се губи државјанството, како и правните врски меѓу неа и нејзините граѓани. Тоа беше дел од поширокиот процес на воспоставување сопствен правен и институционален систем по распадот на Југославија. Државјанството не е само формален статус или документ за патување: тоа ја определува правната припадност на човекот кон една држава и претставува основа за остварување низа граѓански, политички и социјални права.

Во исто време, искуството од изминатите три децении покажа дека начинот на кој се поставуваат законските услови може да има долгорочни последици. Измените на законот и решавањето на случаите на лица без државјанство сведочат дека уредувањето на ова прашање не завршило со неговото донесување. Законот од 28 октомври 1992 година затоа е важен не само како историски документ од првите години на независноста, туку и како пример за тоа колку суштински се правните правила со кои една држава го дефинира своето членство и ги уредува односите со луѓето што живеат во неа.