Лесно е да веруваме во солидарноста додека таа не побара нешто од нас. Во „За кого бијат камбаните“, објавен на 21 октомври 1940 година, Ернест Хемингвеј ја сместува таа дилема во животот на американски доброволец во Шпанската граѓанска војна. Роберт Џордан треба да разнесе мост, но среде подготовките ја среќава и љубовта што му дава нова причина да сака да преживее. Меѓу одговорноста кон другите и желбата за сопствена иднина се отвора прашањето: колку сме подготвени да платиме за она во што веруваме?

Камбаната секогаш бие за нас

Насловот на романот доаѓа од медитација на англискиот поет Џон Дон, напишана повеќе од три века пред Хемингвеј да ја раскаже приказната за Џордан. „Никој не е остров“, пишува Дон, потсетувајќи дека секој човек е дел од човештвото и дека секоја смрт ги засега и оние што остануваат. Затоа нема потреба да прашуваме за кого бие погребната камбана. Таа бие и за нас.

Тешко е да се живее со постојана свест за таа поврзаност. Секојдневно слушаме за загуби, насилство и неправди, а потоа продолжуваме со сопствените обврски. Оддалеченоста ни помага: нешто се случува во друга земја, во друг град, во семејство што не го познаваме. Не можеме да ја понесеме секоја туѓа болка. Но границата со која се штитиме понекогаш станува оправдување да го свртиме погледот.

Роберт Џордан ја преминува таа граница. Како Американец во Шпанија, можел војната да ја смета за туѓа. Неговото учество произлегува од уверувањето дека исходот на борбата ги надминува границите на земјата во која се води. Со тој избор ја врзува сопствената судбина со луѓе меѓу кои до неодамна бил странец.

Во доброволците на Интернационалните бригади таа поврзаност добила еден од своите највозвишени човечки изрази. Луѓе од различни земји заминале во Шпанија, убедени дека одбраната на туѓата слобода заслужува и нивен личен ризик. Можеле да останат дома. Избрале да застанат покрај луѓе што не ги познавале. Во тој избор има морална големина што станува уште повидлива кога ќе помислиме на сето она што оставиле зад себе.

Но меѓу уверувањето дека треба да помогнеме и моментот кога помошта ќе побара вистинска жртва има растојание што ниедна убава мисла не може однапред да го премости.

Хемингвеј ја познавал Шпанија и надвор од книгите

Кога го пишувал романот, Хемингвеј зад себе веќе имал искуство со војната, новинарството и животот што ќе стане дел од неговата легенда. Во Првата светска војна служел како доброволен возач на амбулантно возило на Црвениот крст во Италија, каде што бил тешко ранет. Бил дописник, патник, љубител на риболовот, ловот и коридата. Авантуристичкиот дух го водел кон опасноста, а во неговата проза останувале стравот, раните и последиците.

Во Шпанската граѓанска војна известувал како дописник и ја поддржувал републиканската борба против силите на Франко. Неговата антифашистичка определба му дала јасна страна во судирот. Сепак, во романот има простор и за суровоста, недовербата и моралните падови меѓу луѓето на чија страна стоел. Уверувањето во праведноста на борбата не ги прави сите постапки во нејзино име праведни.

Џордан не е автобиографски портрет на Хемингвеј. Но во неговата приказна се чувствува автор што ги видел луѓето зад воените извештаи и политичките пароли. Зад зборовите „напад“, „задача“ и „жртви“ стојат поединци што се плашат, се вљубуваат и се надеваат дека ќе преживеат.

Колку сме подготвени да жртвуваме кога имаме и за што да живееме?

Џордан треба да го разнесе мостот во координација со републикански напад, за да го спречи пристигнувањето на непријателското засилување. Во воениот план тоа е стратешка задача. За луѓето што треба да ја извршат, значи часови неизвесност и одлуки од кои зависи дали ќе се вратат живи.

Во тие неколку дена Џордан се вљубува во Марија. Нивната блискост отвора простор за живот надвор од војната, за заедничко утре што одеднаш изгледа и можно и болно неизвесно. Времето што го поминуваат заедно е кратко, но доволно за иднината да добие лице.

Токму затоа неговата подготвеност да ризикува станува потешка. Желбата да остане со Марија постои заедно со чувството на должност кон соборците. Љубовта не го ослободува од одговорноста, а одговорноста не ја намалува вредноста на животот што сака да го зачува.

Тука романот ја открива тежината што лесно се губи кога за жртвите зборуваме од историска дистанца. Зад секој загинат човек остануваат недоживеани години, односи што можеле да продолжат и планови што никогаш нема да се остварат. Да се разбере нечија жртва значи да се види и сето она од кое тој човек бил лишен.

Џордан има во што да верува, но има и за што да живее. Токму тоа му ја дава големината на неговиот избор.

Цената на нерамнодушноста

Малкумина ќе се најдат пред избор каков што има Џордан. Но прашањето колку сме подготвени да дадеме за другите се појавува и во обични околности, со помали, а сепак реални последици. Да застанеме покрај колега што трпи неправда може да значи да го нарушиме сопствениот однос со претпоставениот. Тогаш поддршката што начелно ја сметаме за исправна станува одлука што нè засега лично.

Во таквите моменти ги мериме сопствените обврски, сигурноста и потребите на луѓето што зависат од нас. Стравот од последиците е реален. Затоа солидарноста е потешка од согласувањето дека некому му е нанесена неправда.

Од романот не мора да извлечеме барање секогаш да бидеме херои. Можеме да тргнеме од поскромно, но непријатно преиспитување: дали навистина сме немоќни да помогнеме или сме нашле доволно убедливо објаснување да останеме настрана?

Осумдесет и шест години подоцна, дилемата останува: имаме сопствен живот што сакаме да го зачуваме и одговорност кон другите што понекогаш бара да ризикуваме дел од него. Камбаната ја слушаме. Потешко е да одлучиме што ќе направиме кога ќе сфатиме дека бие и за нас.