Сите знаеме дека престапната година има еден ден повеќе, но дали сте слушнале за престапна секунда? Таа се додава за да се усогласи официјалното светско време со ротацијата на Земјата. Сега, по децении расправи меѓу научниците, се разгледува поинаков пристап: наместо малите корекции од една секунда, во иднина да се дозволи поголемо отстапување пред да се направи корекција.
Според британскиот „Гардијан“, повикувајќи се на одлука донесена на меѓународна конференција во Версај, претставници на 69 земји поддржале промена на правилата за усогласување на времето. Целта е да се намали ризикот од технички проблеми кај системите што зависат од исклучително прецизно мерење.
Важно е да се разјасни дека таканаречениот престапен час не значи дека часовниците одеднаш ќе се поместат за еден час, како при преминот кон летно или зимско сметање на времето. Станува збор за поголема дозволена разлика меѓу официјалното светско време и времето одредено според ротацијата на Земјата, пред да биде потребна корекција.
Престапната година не е исто што и престапната секунда
Престапната година постои за календарот да остане усогласен со движењето на Земјата околу Сонцето. Земјата не прави целосна обиколка за точно 365 дена, па приближно секоја четврта година во февруари се додава уште еден ден.
Престапната секунда има сосема поинаква задача. Таа е поврзана со разликата меѓу атомското време, кое се мери со исклучително прецизни часовници, и астрономското време, кое зависи од ротацијата на Земјата.
Во 1955 година, научниците Луис Есен и Џек Пари од британската Национална физичка лабораторија изработиле практичен цезиумски атомски часовник со висока прецизност. Во 1967 година, секундата добила нова официјална дефиниција заснована на атомските осцилации, наместо на ротацијата на Земјата.
Оттогаш, атомските часовници овозможуваат многу постабилно мерење на времето. Но, бидејќи Земјата не се врти со совршено постојана брзина, се појавила потреба повремено да се прават корекции.
Зошто ротацијата на Земјата го отежнува мерењето на времето?
Иако секојдневно ни изгледа дека денот трае точно 24 часа, ротацијата на Земјата е подложна на промени. На неа влијаат различни природни процеси, меѓу кои движењето на материјата во внатрешноста на планетата, океанските струи и атмосферските движења.
Воопштено, ротацијата на Земјата долгорочно се забавува, иако во пократки периоди може да има и забрзувања. Токму ваквите промени ја отежнуваат целосната усогласеност меѓу атомското време и астрономското време.
Од 1972 година наваму биле додадени 27 престапни секунди за координираното универзално време (УТЦ) да остане блиску до времето определено според ротацијата на Земјата.
Но, во последната деценија научниците забележале периоди на забрзување на ротацијата. Тоа ја отвори можноста за нешто што досега не било применето: негативна престапна секунда, односно одземање една секунда наместо додавање.
Таквата промена би претставувала дополнителен предизвик за компјутерските системи, бидејќи не сите софтвери се дизајнирани и тестирани за ситуација во која времето треба да се скрати за една секунда.
Како една секунда може да ги наруши компјутерските системи?
Прецизното мерење на времето е многу поважно отколку што изгледа. Компјутерските сервери, телекомуникациските мрежи, сателитската навигација, финансиските трансакции и електроенергетските системи користат временски ознаки за да ги синхронизираат операциите.
Кога се додава престапна секунда, софтверот мора правилно да ја обработи промената. Ако системот не е подготвен за неа, може да дојде до грешки, нарушена синхронизација или привремен прекин на работата.
При воведувањето престапна секунда во 2012 година, дел од компјутерските системи имале проблеми со обработката на дополнителната секунда. Меѓу интернет-услугите што тогаш пријавиле прекини биле „Редит“ и „Линкдин“. Одделно, технички проблеми влијаеле и врз летови на австралиската авиокомпанија „Квантас“.
Ризикот од негативна престапна секунда е особено загрижувачки затоа што таква корекција досега не била применета. Дел од системите можеби никогаш не биле тестирани за сценарио во кое секундата треба да се прескокне.
Проверувањето и приспособувањето на огромен број системи што меѓусебно комуницираат би можело да биде скапо и сложено. Токму затоа научниците бараат начин да се намали потребата од чести мали корекции.
Што е престапен час?
Идејата е да се дозволи координираното универзално време да отстапува до еден час од астрономското време пред да биде потребна нова корекција. Наместо да се внесуваат поединечни секунди, усогласувањето би се одложило за подолг период.
Тоа не значи дека во блиска иднина ќе има ден со 25 часа или дека секојдневното мерење на времето ќе се промени. Станува збор за техничко правило за тоа колкава разлика може да се дозволи меѓу двата системи за мерење на времето.
Според научниците цитирани од „Гардијан“, веројатно нема да има потреба од таква корекција уште неколку илјади години. Затоа, промената повеќе се однесува на идните генерации и на долгорочното управување со глобалните временски стандарди отколку на секојдневниот живот на денешните граѓани.
Зошто одлуката не била едноставна?
Прашањето за престапните секунди со години предизвикувало несогласувања меѓу државите и научните институции. Велика Британија се спротивставувала на укинувањето поради историската поврзаност со Гриничкото средно време, додека Русија изразувала загриженост за можните последици врз својот сателитски навигациски систем ГЛОНАСС.
Меѓународната служба за ротација на Земјата и референтни системи, со седиште во Париз, ги следи промените во ротацијата на планетата и објавува известувања кога е потребно да се додаде престапна секунда.
Нејзиниот директор, Кристијан Бизуар, ја поздравил одлуката, но посочил дека практичната примена на престапниот час е прашање за далечната иднина. Со други зборови, со новиот пристап се избегнува потребата денешните системи постојано да се приспособуваат на корекции од само една секунда, а конечната одлука за поголемо усогласување се остава за период кога тоа навистина ќе биде потребно.
Иако звучи како ситна промена, прашањето покажува колку современиот свет зависи од прецизното мерење на времето. Од навигацијата на телефоните до електричните мрежи и глобалните комуникации, една секунда може да биде доволна за да се појави проблем — особено кога милиони системи мора да работат синхронизирано.
