Унгарија на почетокот на ноември за првпат ќе им овозможи на граѓаните слободно да пребаруваат десетици илјади имиња од евиденциите на соработниците на комунистичката државна безбедност. Со ова, новата влада на премиерот Петер Маѓар исполнува едно од клучните предизборни ветувања и отвора поглавје од минатото што со децении остануваше чувствително политичко прашање во земјата.

Веб-страницата Nyitottaktak.hu, односно „Отворени досиеја“, ќе започне со работа на 4 ноември, на 70-годишнината од советското задушување на Унгарската револуција од 1956 година. За пристап до базата нема да биде потребна регистрација, а корисниците ќе можат да пребаруваат приближно 55.000 до 60.000 имиња.

Партијата Тиса на Маѓар освои двотретинско мнозинство на изборите на 12 април, со што заврши 16-годишното владеење на Виктор Орбан. Маѓар стана премиер во мај, а неговата влада потоа го започна долго одложуваното отворање на архивите на комунистичките безбедносни служби.

Што ќе содржи базата?

Во првата фаза ќе бидат објавени таканаречените картотеки број 6, регистрациските книги Б и податоците од дигитализираната евиденција за мрежата на соработници, зачувана на магнетни ленти. Документите содржат основни информации за лицата заведени во системот на државната безбедност, меѓу кои нивните лични податоци, кодни имиња и информации за нивното регистрирање.

Но, историчарите и архивистите предупредуваат дека присуството на нечие име во евиденцијата не докажува само по себе дека лицето активно шпионирало други луѓе или пишувало извештаи за нив. За приближно 55.000 до 60.000 заведени лица, архивата располага со само околу 9.000 подетални досиеја што ги документираат околностите на нивното регрутирање.

Токму тие околу 9.000 таканаречени досиеја Б треба да бидат објавени во втората фаза, најдоцна до 25 февруари 2027 година, на унгарскиот Ден на сеќавање на жртвите на комунизмот. Овие документи би можеле да дадат поширок контекст за тоа како луѓето биле вовлекувани во мрежата на државната безбедност и каква била нивната улога.

Зошто отворањето на досиејата е толку важно?

Прашањето за пристапот до архивите на комунистичките безбедносни служби е едно од најдолготрајните нерешени прашања во унгарската транзиција по падот на комунистичкиот режим. По 1989 година, различните влади не дозволија целосно и слободно пребарување на архивите, а критичарите со години тврдеа дека таквиот пристап им овозможил на луѓето поврзани со стариот систем да го задржат своето политичко, економско и општествено влијание.

Новиот закон беше усвоен во парламентот со 149 гласа „за“ и 35 воздржани, без ниту еден глас „против“. Повеќето пратеници од партијата Фидес на Виктор Орбан беа воздржани, по што Маѓар јавно ги праша зошто не го поддржале отворањето на архивите.

Министерката за правда Марта Ѓерѓ за време на парламентарната расправа изјави дека целта е граѓаните што поверодостојно да се запознаат со заедничкото минато, да се зајакне довербата во општеството и да им се обезбеди еден вид „информативна отштета“ на жртвите на надзорот. Со објавувањето на документите, властите сакаат да овозможат поширок пристап до историските докази за функционирањето на комунистичката државна безбедност.

Меѓу познатите имиња се поранешен премиер и добитничка на Нобелова награда

Унгарија и претходно се соочувала со откритија од архивите на тајната полиција. Еден од најпознатите случаи е оној на Петер Меѓеши, кој беше премиер од 2002 до 2004 година, а по доаѓањето на власт беше откриено дека во социјалистичкиот период работел како офицер во контраразузнавачката служба под ознаката Д-209. Меѓеши ја призна својата улога, но тврдеше дека дејствувал за да ги заштити националните интереси на Унгарија.

Во архивите се појавило и името на нобеловката Каталин Карико, чија работа имаше клучна улога во развојот на вакцините базирани на мРНК-технологија. Таа претходно објаснила дека во 1978 година се согласила на соработка по закани, но тврди дека никогаш не напишала ниту еден извештај.

Овие случаи го илустрираат еден од најголемите предизвици со кои ќе се соочи новата база: самата евиденција не открива секогаш дали некој соработувал доброволно, бил уценуван или, по регрутирањето, воопшто презел некаква активност. Затоа архивистите повикуваат документите да се толкуваат внимателно и во контекст, наместо имињата автоматски да се изедначуваат со докажана вина.

Тајната полиција ги следела и рок-музичарите

Надзорот на комунистичката државна безбедност не бил насочен само кон политичките противници. Нејзините соработници навлегувале и во културните и музичките кругови, а андерграунд-сцената во Будимпешта во 1980-тите била под надзор затоа што режимот ја сметал за потенцијално субверзивна.

Музичарот Петер Милер Сијами за Ројтерс се присетил дека неговиот бенд „Контрол груп“ за време на изведбата на песна за доушниците ги насочувал рефлекторите кон публиката. Тогаш луѓето почнувале да се гледаат меѓусебно и да се прашуваат кој меѓу нив работи за тајната служба.

Токму ваквите искуства се причина дел од историчарите да го поддржуваат отворањето на архивите, но истовремено да предупредуваат на опасноста од пребрзи заклучоци. Самото име на регистрациски картон не е доволно за некого да се прогласи за доушник без дополнителни докази за неговите постапки и околностите во кои бил регистриран.

Директорот на Историскиот архив на државната безбедност, Чех Герге Бендеѓуз, исто така повика документите да се читаат во соодветен контекст. Архивистите очекуваат дека базата, која ќе биде достапна од 4 ноември, ќе открие многу досега непознати имиња, вклучително и на луѓе што сè уште се живи и можеби се активни во јавниот живот.