НАСА на 30 август треба да го лансира вселенскиот телескоп „Ненси Грејс Роман“, кој би можел значително да го промени начинот на кој го проучуваме Универзумот. Телескопот, кој ќе биде лансиран од вселенскиот центар „Кенеди“ на Флорида, е создаден со амбициозна цел – да пронаоѓа нови планети, да следи како се развивале галаксиите и да им помогне на научниците да одговорат на некои од најголемите прашања во астрофизиката.

Меѓу нив се и мистериите за темната материја и темната енергија, кои заедно сочинуваат речиси целиот Универзум, а сепак сè уште не знаеме што точно се. „Ќе го направиме најголемиот попис на планети околу други ѕвезди досега“, вели за Би-би-си Џули МекИнери, главна научничка на проектот.

Но, „Роман“ нема само да бара планети. Ќе ги набљудува и галаксиите, ѕвездите и необичните објекти во огромни делови од небото.

Наместо да зумира, ќе го скенира небото

За разлика од вселенските телескопи „Хабл“ и „Џејмс Веб“, кои можат да се фокусираат на мали делови од небото и детално да ги проучуваат, „Роман“ е дизајниран да набљудува огромни површини одеднаш.

Според астрофизичарката Ноелија Ноел од Универзитетот во Сари, тој ќе создава слика слична на онаа од „Хабл“, но во панорамски размери – со најмалку 100 пати поголема површина на небото во еден поглед. Телескопот има примарно огледало со дијаметар од 2,4 метри, кое има необична историја.

Огледалото во 2012 година ѝ го донирала Националната канцеларија за извидување на САД, агенција која е задолжена за американските шпионски сателити. Иако морало значително да биде модифицирано за астрономски цели, донацијата ѝ овозможила на НАСА да користи поголемо огледало од првично планираното.

Тоа значи дека „Роман“ ќе може да забележува послаби и подалечни објекти, со поголема острина.

6

Камера од 300 мегапиксели и милијарди ѕвезди

Во срцето на „Роман“ се наоѓа моќна инфрацрвена камера со 300 мегапиксели, позната како Инструмент за широко поле. Нејзините можности се огромни. Научниците проценуваат дека телескопот за само еден месец би можел да регистрира повеќе од 20 милијарди ѕвезди, што би создало најголем каталог на астрономски објекти досега. И тоа е само почеток. „Роман“ би можел да открие и огромен број нови егзопланети – планети што орбитираат околу други ѕвезди.

Денес се познати нешто повеќе од 6.000 егзопланети, а научниците очекуваат „Роман“ бројката да ја зголеми на околу 100.000. Во текот на најголемото истражување, телескопот треба да набљудува околу 12 отсто од целото небо за помалку од година и половина. Количината на податоци ќе биде огромна, за да се прикаже целата слика би биле потребни повеќе од половина милион 4К телевизори.

Сепак, „Роман“ нема да ги замени „Хабл“ и „Џејмс Веб“.

Напротив, трите телескопи ќе се надополнуваат. „Џејмс Веб“ може да навлезе подлабоко во помала област, додека „Роман“ ќе може да открие интересен објект или дел од небото, по што „Веб“ би можел да биде насочен кон него за детално набљудување.

Може ли да ја открие тајната на темната материја?

Една од најголемите задачи на „Роман“ ќе биде проучувањето на темната материја. Научниците веруваат дека таа сочинува околу 27 отсто од Универзумот. Не можеме директно да ја видиме, но знаеме дека постои поради нејзиното гравитациско влијание.

Нејзината гравитација ја свиткува светлината што доаѓа од далечните галаксии и создава изобличувања познати како слабо гравитациско леќи. Токму овие изобличувања „Роман“ ќе може да ги мери на огромни растојанија. На тој начин научниците ќе можат да создадат тродимензионална мапа на распределбата на темната материја низ историјата на Универзумот.

Целта е да се разбере како се формирале галаксиите и големите структури по Големата експлозија, но и од што навистина е составена темната материја.

А што ја забрзува експанзијата на Универзумот?

Уште поголема мистерија е темната енергија. Таа се проценува на околу 70 отсто од Универзумот и се смета за сила што придонесува за неговото забрзано ширење. Но, научниците сè уште не знаат дали темната енергија е константна или се менува со текот на времето.

Тоа е исклучително важно прашање, бидејќи одговорот би можел да влијае и врз тоа како ќе заврши Универзумот. Ако темната енергија со текот на времето ослабне, гравитацијата би можела повторно да стане доминантна и, теоретски, да доведе до повторно собирање на Универзумот. „Роман“ ќе се обиде да даде попрецизна слика за тоа како Универзумот се ширел низ времето.

Еден од методите ќе биде набљудување на суперновите од типот Ia, експлодирачки ѕвезди кои имаат релативно предвидлива светлост. Ако научниците ја измерат нивната светлост, можат да пресметаат колку се оддалечени и да ја реконструираат историјата на ширењето на Универзумот.

Токму овие мерења би можеле да помогнат да се објасни зошто постојниот космолошки модел, иако исклучително успешен, можеби не ја опишува целосно реалноста. Научниците очекуваат „Роман“ да даде значајни одговори на овие фундаментални прашања веќе во првите години од мисијата.

Телескопот го носи името на „Мајката на Хабл“

Името на телескопот е посветено на Ненси Грејс Роман, американска астрономка која одиграла клучна улога во создавањето на „Хабл“. Родена во Тенеси во 1925 година, Роман уште како девојка се заинтересирала за астрономијата. Нејзината кариера, сепак, не била лесна.

На Универзитетот во Чикаго станало јасно дека тешко ќе добие постојана професорска позиција, а Роман подоцна се приклучила на НАСА во нејзините рани години. Таа била меѓу луѓето кои одиграле важна улога во претворањето на идејата за вселенски телескоп во реалност. Поради нејзиниот придонес кон создавањето на „Хабл“, го добила прекарот „Мајката на Хабл“.

„Многу од најамбициозните мисии на НАСА веројатно не би постоеле без нејзината визија од пред неколку децении“, вели МекИнери. Со „Ненси Грејс Роман“, таа визија продолжува во нова ера – овојпат со телескоп кој нема само да гледа подалеку, туку ќе го мапира Универзумот во досега невидени размери.