По политичката промена во Сирија дојде и период на големи очекувања. Но, речиси две години по падот на режимот на Башар ал-Асад, трпението на дел од населението почнува да се истрошува. Наглото зголемување на цените на горивото предизвика масовни протести, а новата власт сега се соочува со првиот сериозен тест дали политичката транзиција може да донесе и подобар секојдневен живот.

Сликата од протестите е значајна и поради промената во однос на времето на Асад. Во источна Сирија демонстрант јавно му порача на преодниот претседател Ахмед ал-Шараа дека граѓаните биле со него и дека сега очекуваат и власта да биде со нив.

„Бевме со вас, бидете и вие со нас“, порача тој, предупредувајќи дека доколку работите не се променат до Нова година, незадоволството може дополнително да се зголеми. Ваква јавна критика на власта во времето на Асад можеше да има сериозни последици. Денес државните медиуми известуваат за протестите, што е значајна промена во политичкиот амбиент.

Но, политичката слобода сама по себе не ја решава економската криза.

Горивото поскапе за 40 отсто – и улиците експлодираа

Непосредниот повод за протестите беше одлуката на владата нагло да ги зголеми цените на горивото. Според извештаите на Си-Ен-Ен, дизелот поскапел за околу 40 отсто, додека цената на бензинот се зголемила за речиси 30 отсто. Владата ги поврза поскапувањата со глобалната енергетска криза предизвикана од војната со Иран.

Но, по силната реакција на граѓаните, дел од поскапувањето беше повлечено, а министерот за енергетика мораше да ја брани одлуката пред парламентот. Проблемот, сепак, е многу подлабок од една цена на бензинска пумпа.

Светска банка проценува дека околу 67 отсто од Сиријците живеат под прагот на сиромаштија за земји со понизок среден доход, односно со помалку од 3,65 долари дневно. Податокот се темели на најновата достапна проценка во базата на Светска банка. Економистот Ибрахим ал-Асил од „Сирија ин транзишн“ при Харвард Кенеди школата предупредува дека економските предизвици ќе бидат сè потешки.

Експертот за Сирија Чарлс Листер од Институтот за Блискиот Исток, пак, оценува дека било неизбежно првичните очекувања од новата власт да растат, а трпението на граѓаните да се намалува доколку тие очекувања не се исполнат.

Новата власт бара милијарди за обнова

Ахмед ал-Шараа во меѓувреме се обидува да привлече странски инвестиции и да ја врати Сирија во меѓународните економски текови. Предизвикот е огромен.

Според Светска банка, трошоците за физичка реконструкција на Сирија по повеќе од 13 години конфликт се проценуваат на 216 милијарди долари. Речиси една третина од предвоениот капитал на земјата е оштетен, а инфраструктурата претставува најголем дел од директната материјална штета. Во 2026 година веќе има конкретни меѓународни програми за економско закрепнување.

Светска банка во август одобри грант од 100 милиони долари за модернизација на финансискиот сектор на Сирија, со цел да се подобрат електронските плаќања, банкарската инфраструктура, финансискиот надзор и пристапот до финансиски услуги. Претходно, во март, Светска банка одобри и 20 милиони долари за зајакнување на управувањето со јавните финансии и транспарентноста во трошењето на државните средства.

Тоа се конкретни чекори, но се само мал дел од средствата што ќе бидат потребни за целосна обнова.

Од дипломатско враќање до економско закрепнување

Ал-Шараа настојува политичката нормализација да ја претвори во економска. Сирија повторно воспоставува односи со повеќе регионални и светски сили, а Турција, Катар, Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати се меѓу земјите кои се вклучуваат во инвестициите и поддршката за обновата.

Вашингтон, исто така, има важна улога во отворањето на економскиот простор за Сирија. Но, инвестициите и големите инфраструктурни проекти не значат автоматски и подобар живот за просечниот граѓанин. Токму тука е најголемиот јаз.

Сирија сака да стане трговски коридор

Новата власт се обидува да ја искористи географската положба на земјата меѓу Азија, Европа и Средоземното Море. Амбицијата е Сирија да стане транспортен и енергетски коридор и копнена алтернатива на дел од морските трговски рути. Од јужен Ирак веќе минуваат цистерни со нафта кон сириското медитеранско пристаниште Банијас.

На стратешко ниво тоа изгледа како потенцијал за економско оживување. Но, за граѓанинот кој се соочува со поскап леб, гориво и основни производи, големите коридори и инвестиции не носат веднаш промена. Како што предупредува Листер, дел од овие проекти се долгорочни планови, а нивниот ефект врз секојдневниот живот може да се почувствува дури по години.

Само дел од најавените проекти навистина се реализираат

Сирискиот политички економист Карам Шаар проценува дека видлив напредок има кај само околу пет отсто од најавените проекти. Меѓу проектите што навистина започнале се обновата на енергетската инфраструктура и аеродромот во Дамаск. Тоа ја отвора суштинската дилема на новата Сирија:

Економијата може да покажува знаци на закрепнување, но дали тоа го чувствуваат граѓаните?

Протестите покажуваат дека токму тоа прашање станува сè поважно. Еден од демонстрантите, Басам ал-Али, ја критикува власта дека премногу внимание посветува на големи инфраструктурни проекти, додека секојдневните проблеми остануваат нерешени.

„Не ни требаат кружни текови. Секој ден градат нов кружен тек што чини милиони. Оставете го народот да живее“, порача тој.

Израелскиот фактор дополнително ја комплицира ситуацијата

Покрај економските проблеми, новата сириска власт се соочува и со безбедносни предизвици. Ал-Шараа на Генералното собрание на ОН го обвини Израел дека продолжува со воени дејства во Сирија. Израел, пак, тврди дека нема доверба во новото сириско раководство и дека му е потребна безбедносна зона во јужниот дел на земјата.

Двете страни преговараат за безбедносните прашања, но нивните позиции и натаму се значително оддалечени.

За странските инвеститори, токму безбедноста е еден од клучните фактори. Доколку воената нестабилност продолжи, тоа може да го забави приливот на поголеми инвестиции, независно од укинувањето или олеснувањето на санкциите.

Падот на Асад не значи автоматски подобар живот

Сирија денес се наоѓа меѓу две реалности. Од една страна, има политичка транзиција, обновени меѓународни контакти, укинување на дел од санкциите и конкретни програми за економска и институционална обнова. Од друга страна, голем дел од населението и понатаму живее во сиромаштија, инфраструктурата е тешко оштетена, а цените на основните производи и горивото можат за кратко време да предизвикаат нов бран на незадоволство.

Токму затоа првите масовни протести по падот на Асад се важен тест за новата власт. Не само за тоа дали може да привлече милијарди долари, туку и дали граѓаните ќе почувствуваат дека промената на режимот значи промена во нивниот секојдневен живот.