Отворањето на 14. издание на фестивалот „ПРО-ЗА Балкан“ синоќа во Музејот на град Скопје собра регионални и европски автори околу прашањата за границите, стравот и историското паметење. Меѓу гостите беше и српскиот романсиер Драган Великиќ, годинашен добитник на признанието „Прозарт“. Фестивалските разговори, водени од Александар Прокопиев и Ермис Лафазановски, ги соочија личните семејни архиви со балканските политички реалности.
Годинашниот лауреат Драган Великиќ на отворањето се осврна на сопствениот бавен творечки процес. Тој нагласи дека секој ракопис го препрочитува барем сто пати пред печатење.
„Тешко ми е да кажам како наоѓам инспирација. Пишувам споро, за две години пишувам педесет страници. Не дозволувам баналност. Сè што се случи во нашиот регион влијаеше на нас. Да не беше таа војна, јас ќе пишував поразлично“, рече Великиќ.
Неговиот студентски колега, професорот Александар Прокопиев, потсети на нивната заедничка студентска фасцинација од делото на Данило Киш, оценувајќи го творештвото на Великиќ како конзистентен и автентичен свет.
Албанската писателка Дијана Чули посочи дека по падот на Берлинскиот ѕид регионалните автори морале одново да се запознаваат. Нејзиниот втор роман обработува мотив на убиство низ просторите на поранешна Југославија и Албанија за да ја истакне суштинската блискост на луѓето кога ќе изостанат политичките притисоци.
Бугарскиот автор Николај Терзијски го претстави македонскиот превод на романот „Ѕвезди под клепките“, дело настанато по загубата на неговиот татко, структурирано низ три временски епохи од 1940-тите до денес. Тој го објасни и потеклото на својот блог „Терзилаци“, поврзувајќи го со внатрешниот немир што писателот мора да го артикулира.
Српската авторка Христина Радовиќ Андриќ говореше за дебитантската проза „Арјачкиње барјачкиње, кого ќе изберете“, насочена кон деконструкција на патријархалните семејни матрици каде женската улога традиционално се сведува на страдање и пасивност.
Британскиот продуцент и автор Мајк Дауни, познат по соработката на филмовите „Пред дождот“ и „Караула“, го претстави романот „Истарско црно“. Делото, според него, произлегува од антифашистичка семејна традиција и директно се спротивставува на современиот раст на екстремната десница.
Домашниот автор Блаже Миневски го изложи истражувачкиот процес за романот посветен на љубовта меѓу Гоце Делчев и Јанка Каневче. Миневски истакна дека намерата не му била пишување фактографска студија, туку реконструкција на емотивните релации кои историската наука системски ги занемарува. Тој укажа и на маргинализираната положба на авторите од помалите јазици, чиј меѓународен пробив најчесто зависи од независни, помали издавачи.
Словенечката романсиерка Габриела Бабник Уатара даде осврт кон преводите на својот роман „Сушна доба“ во Западна Африка, опишувајќи го текстот како љубовен дијалог со длабока антирасистичка основа.
