Секое десетто дете кај нас доживеало онлајн сексуална злоупотреба

Со новиот Светски ден за спречување на сексуалната експлоатација и злоупотреба на децата почнува неделата што завршува на 20 ноември – Денот на детето. Ова е водич за родители, наставници и деца: што е онлајн груминг, како се препознава и каде се пријавува.

Според извештајот „Спречување на штетата“ (Disrupting Harm), објавен во август 2026 година од УНИЦЕФ, ЕЦПАТ и ИНТЕРПОЛ, околу едно од десет деца на возраст од 12 до 17 години што користат интернет, односно околу 12.000 деца, било изложено на сексуална експлоатација и злоупотреба олеснета од технологијата во текот на една година.

Сликата е поинаква од онаа што најчесто ја замислуваме кога зборуваме за „непознат човек на интернет“. Дури 78 отсто од децата биле злоупотребени од некого што го познавале, а 57 отсто од сторителите биле полнолетни лица. Повеќе од половина од инцидентите биле поврзани со социјалните мрежи, а речиси една третина се случиле преку онлајн-игри.

Македонските деца не молчат, но ретко стигнуваат до институциите. Дури 88 отсто од нив му кажале некому за своето искуство, но помалку од еден отсто го пријавиле преку формалните канали. Момчињата и девојчињата биле погодени во слична мера. Глобалниот извештај на УНИЦЕФ од септември покажа и дека Македонија се наоѓа на непријатно високо место во некои категории. Меѓу деветте земји опфатени во вториот круг од истражувањето, кај нас е најголем уделот на деца на кои им се заканувале или биле уценувани за да учествуваат во сексуални активности (4,4 отсто, наспроти просекот од 3 отсто), како и на деца што биле жртви на сексуални слики или видеа генерирани со вештачка интелигенција (4,3 отсто, наспроти 2 отсто). Последиците се сериозни: погодените деца имале 8,6 пати поголема веројатност да пријават самоубиствени мисли или однесувања.

Податоците на Детската амбасада „Меѓаши“ го потврдуваат притисокот врз менталното здравје на децата. Според нивниот извештај за 2025 година, пренесен од „Антропол“, на СОС-линијата биле евидентирани вкупно 284 дојави од деца и млади, а дури 30 отсто од пријавите се однесувале на проблеми со менталното здравје.

Во светот бројките се мерат во милиони. Според извештајот на УНИЦЕФ „Низ очите на децата“, околу 20 милиони деца на возраст од 12 до 17 години, односно речиси едно од пет, биле изложени на најмалку една форма на сексуална експлоатација и злоупотреба олеснета од технологијата во текот на една година, во 21 земја. Од нив, повеќе од 15 милиони биле изложени на несакани сексуални содржини, девет милиони биле притискани да учествуваат во сексуални разговори или да споделуваат сексуални фотографии, а на четири милиони им биле споделени сексуални фотографии без нивна согласност.

Европа не е исклучок. Фондацијата за набљудување на интернетот (IWF) во 2025 година потврдила 311.610 пријави што содржеле материјал со сексуална злоупотреба на деца или воделе до таков материјал – по една пријава на секои 101 секунда. Истата организација утврдила дека 63 отсто од глобално откриените веб-страници со таква содржина се хостирани во земји-членки на ЕУ. Бројот на случаи на сексуална уцена (сексторзија) пораснал за 127 отсто во однос на 2024 година, а во 98 отсто од тие пријави жртви биле момчиња. „Евроњуз“ пренесува дека во Западна Европа едно од пет деца пријавува дека пред да наполни 18 години било контактирано на интернет со сексуални намери или било изложено на груминг.

Грумингот е процес, а не еднократен настан. Станува збор за воспоставување емоционална врска со детето со цел да се стекне неговата доверба за сексуална експлоатација. Може да се случува и онлајн и во живо. Знаците најчесто изгледаат безопасно. Детето има нов „пријател“ од видеоигра или социјална мрежа, кој го фали и му дава чувство дека го разбира подобро од сите други. Му нуди подароци, кредити или додатоци во игрите и бара разговорот да продолжи на приватна апликација. Подоцна следуваат барањата за тајност („ова е само меѓу нас“), обидите детето да се оддалечи од родителите и барањата за фотографии.

Родителите и наставниците треба да обрнат внимание на ненадејното криење на телефонот, нервозата по добиени пораки, повлекувањето, промените во спиењето, како и парите или подароците со непознато потекло. Најважно е детето да знае дека нема да биде казнето ако проговори. Сторителите токму со срамот и стравот од казна ги држат децата во тишина.

Ако се случи злоупотреба, не обвинувајте го детето и не ги бришете разговорите. Не ги препраќајте фотографиите никому, ниту на пријатели ниту преку апликации, бидејќи и споделувањето таков материјал може да претставува кривично дело. Запишете ги корисничките имиња и линковите и пријавете го случајот.

Во МВР постои апликацијата „Црвено копче“, наменета за пријавување сознанија и информации за злоупотреба на деца. Итните случаи, како и оние за кои постојат докази дека се случуваат во моментот, треба веднаш да се пријават на телефонскиот број 192. За пријавување содржини на интернет може да се користи и адресата cybercrime@moi.gov.mk. Децата и родителите можат бесплатно да се јават и на СОС-линијата за помош на деца и млади 0800 12222 на Првата детска амбасада „Меѓаши“. Случајот треба да се пријави и на самата платформа, за содржината да може да биде отстранета.


На 20 ноември, на Денот на детето, повторно ќе се зборува за правата на децата. Правото на безбедност на интернет треба да биде на врвот на таа листа.

е-Трн да боцка во твојот инбокс