Европската комисија предупредува на негативен тренд во заштитата на новинарската слобода, додека државата сè уште нема посебен закон против тужбите што се користат за замолчување на критичките гласови. Покрај судските притисоци, новинарите се соочуваат и со физички закани, онлајн вознемирување, ниски плати и ризици од политичко влијание врз редакциите.
Бројот на судски предмети за навреда и клевета во кои се вклучени новинари и медиуми во Македонија се зголемил од 15 во 2024 на 40 во 2025 година. Ова е еден од најзагрижувачките податоци во Извештајот на Европската комисија за 2026 година, во делот посветен на слободата на изразување и медиумите.
Зголемувањето од 167 проценти доаѓа во период кога Македонија и понатаму е оценета како умерено подготвена во областа на слободата на изразување. Европската комисија констатира ограничен напредок во законската рамка, но предупредува дека структурните проблеми во медиумскиот сектор остануваат нерешени.
Важно е да се нагласи дека бројката од 40 опфаќа судски предмети во кои новинари или медиуми се вклучени како странки во постапките, а не нужно 40 тужби поднесени исклучиво против новинари. Сепак, Европската комисија го оценува зголемувањето како негативен тренд за новинарските слободи.
Судските постапки како можен инструмент за притисок

Европската комисија укажува и на недостигот од посебно законодавство против таканаречените SLAPP-тужби, односно стратешки судски постапки против јавното учество.
Станува збор за тужби што можат да бидат користени за финансиско и психолошко исцрпување на новинари, активисти и други лица што јавно известуваат за прашања од општ интерес.
Во 2025 година е регистриран еден случај поврзан со SLAPP-постапки против новинари.
Сепак, не секоја тужба за навреда и клевета е SLAPP. Разликата зависи од околностите, целта и начинот на користење на судската постапка.
Европската комисија предупредува дека Македонија сè уште не ја усогласила својата законска рамка со европските правила за заштита од вакви тужби, додека свеста за проблемот останува ограничена.
Палeње имот, упад во редакција и напади врз новинарки
Судските постапки се само еден дел од притисоците.
Според Европската комисија, во 2025 година Здружението на новинарите на Македонија пријавило пет случаи на повреда на новинарските права.
Меѓу нив се сериозни инциденти, како палење имот на новинар, координирано вознемирување на новинарки на интернет и насилен упад во редакција.
Посебно се нагласува положбата на новинарките, кои се изложени на онлајн напади со сексуализирана содржина, дискриминаторски пораки и вознемирување.
Според Комисијата, постојните правни механизми не обезбедуваат доволна заштита од сите облици на закани, особено кога тие доаѓаат преку интернет или од неидентификувани сторители.
Дополнителен проблем е што Кривичниот законик сè уште не содржи соодветни одредби за определени облици на дигитална злоупотреба, вклучително и злоупотреба на содржини создадени со вештачка интелигенција.
Судовите немаат систем за редовно известување за случаите со новинари
Европската комисија нотира недостатоци и во транспарентноста на правосудниот систем.
Судовите најчесто доставуваат информации на барање, наместо да обезбедуваат редовно и систематско известување за предметите што вклучуваат новинари.
Постојните статистички системи не овозможуваат целосно следење на ваквите постапки.
Тоа го отежнува утврдувањето колку од пријавените напади и закани завршуваат со обвиненија, судски одлуки или санкции.
Без редовни и споредливи податоци, институционалната одговорност останува потешко мерлива.
Државните реклами повторно отвораат простор за политичко влијание
Во извештајот се критикува и повторното воведување кампањи финансирани од државата во приватните медиуми.
Според Европската комисија, ваквиот модел продолжува да носи ризик од политичко влијание врз уредувачките политики и ја загрозува економската независност на медиумите.
Комисијата посочува и дека прашањето за заобиколување на регистарот на онлајн медиуми при платеното политичко рекламирање останува нерешено.
Тоа создава простор за нетранспарентно финансирање, особено за време на изборни кампањи.
Исто така, Македонија сè уште нема воспоставено систематски механизми за поддршка на медиумскиот плурализам и новинарството од јавен интерес.
Ниски плати и неплатена прекувремена работа
Независноста на новинарството не зависи само од законските гаранции, туку и од условите во кои работат новинарите.
Европската комисија укажува дека околу половина од новинарите и мнозинството медиумски работници примаат плати под националниот просек.
Неплатената прекувремена работа останува широко распространета, а работните односи во многу редакции не обезбедуваат доволна сигурност.
Во 2025 година не бил склучен општ колективен договор за приватните медиуми, додека заштитата на вработените останува ограничена.
Комисијата предупредува дека новинарите често не ги пријавуваат притисоците поради страв од губење на работното место.
Ова создава услови за самоцензура, особено во медиуми што економски зависат од ограничен број огласувачи или политички и деловни центри на моќ.
Европската комисија бара закони, но и вистинска заштита
Македонија има законска рамка што делумно е усогласена со европското законодавство во областа на медиумите.
Сепак, потребно е понатамошно усогласување со Европскиот акт за слобода на медиумите и Актот за дигитални услуги.
Тоа подразбира не само законски измени, туку и зајакнување на институциите, подобра транспарентност на медиумската сопственост и финансирањето, како и ефективни механизми за заштита на новинарите.
Комисијата укажува и на ограничената ефикасност на медиумската саморегулација, особено во дел од онлајн медиумите, каде што политичкото и економското влијание остануваат сериозен предизвик.
Од 15 на 40 предмети – што покажува трендот?
Зголемувањето на судските предмети за навреда и клевета не е доволно само по себе за да се утврди дека сите постапки се обид за замолчување на новинарите.
Но во комбинација со физичките напади, онлајн заканите, недостигот од посебна анти-SLAPP заштита и економската несигурност во редакциите, податоците укажуваат на поширок проблем.
Европската комисија нотира дека Македонија има ограничен напредок во усогласувањето на законодавството, но дека условите за независно, безбедно и професионално новинарство сè уште треба значително да се подобрат.
Прашањето затоа не е само зошто бројот на судски предмети се зголемил од 15 на 40, туку и дали институциите обезбедуваат доволна заштита за новинарите да можат да известуваат за прашања од јавен интерес без страв од закани, економски притисоци или злоупотреба на правните постапки.
