Новата енергетска неизвесност се заканува да ги зголеми сметките за греење, да ги притисне трошоците на компаниите и повторно да ја разгори инфлацијата, во време кога европските економии сè уште ги чувствуваат последиците од претходната енергетска криза.
Само четири години по драматичниот ценовен шок предизвикан од руската инвазија врз Украина, Европа повторно се соочува со проблем во снабдувањето со енергенси. Овојпат причината е војната со Иран и прекините во испораките на течен природен гас од Катар, еден од важните снабдувачи на светскиот пазар.
На европската берза TTF цената на гасот на 26 октомври достигна речиси 98 евра за мегават-час, наспроти околу 28 евра на почетокот на годината. Тоа претставува раст од приближно 234 проценти, односно највисоко ценовно ниво од декември 2022 година.
Резервите се трошат, зимата допрва почнува
Она што дополнително ги загрижува енергетските аналитичари е состојбата со европските складишта. На 24 октомври тие биле пополнети само 74,6 проценти, наспроти 82,9 проценти во истиот период минатата година. Во 2023 година пополнетоста достигнувала дури 98,5 проценти.
Според анализата на Институтот за енергетска економија и финансиска анализа (IEEFA), станува збор за најниско ниво на резерви за овој период откако се води евиденција во 2011 година.
.
Проблемот не е само во количеството складиран гас, туку и во фактот дека одредени земји веќе почнале да ги користат зимските резерви пред почетокот на ноември.
Аналитичарите на Wood Mackenzie проценуваат дека, доколку зимата биде со вообичаени температури, европските складишта би можеле да ја завршат грејната сезона со пополнетост од само 17 до 20 проценти. Постудена зима дополнително би ја влошила состојбата.
Колку ќе поскапи греењето?
Најдиректните последици од енергетската неизвесност може да ги почувствуваат домаќинствата што користат природен гас за греење.
Според проценките што ги пренесува Euronews, дополнителниот зимски трошок за просечно домаќинство би можел да достигне околу 600 евра, односно приближно 715 евра со пресметан ДДВ.
Сепак, тоа не значи дека секое домаќинство ќе добие толку повисока сметка. Крајната цена зависи од тарифите, договорите со снабдувачите, државните субвенции и начинот на регулирање на енергетскиот пазар.
Повисоките цени на гасот можат да имаат и пошироки економски последици. Природниот гас не се користи само за загревање на домовите, туку и во индустријата, производството на електрична енергија и земјоделството, особено во производството на вештачки ѓубрива.
Затоа ново поскапување би можело постепено да се пренесе врз цените на производите и услугите, создавајќи дополнителен инфлациски притисок.
Од руска зависност до неизвесност на Блискиот Исток
Европската Унија по 2022 година вложуваше во диверзификација на снабдувањето со гас, но последните случувања покажуваат дека промената на добавувачите не значи и целосна заштита од геополитички ризици.
Воениот конфликт на Блискиот Исток и нарушувањата на транспортот низ Ормускиот Теснец значително ги ограничија испораките од Катар.
Дополнителна неизвесност создава и планираната забрана за увоз на руски течен природен гас од јануари 2027 година. Со тоа европскиот пазар ќе треба да обезбеди дополнителни количества од други извори, во услови на силна конкуренција со азиските економии.
Може ли кризата да се почувствува и во Македонија?
Иако Северна Македонија не е дел од заедничкиот енергетски пазар на ЕУ во целост, движењата на европските цени на природниот гас можат да се одразат и врз домашната економија.
Најчувствителни се компаниите што користат гас во производството, како и системите за топлинска енергија чија работа зависи од овој енергенс.
Но, растот на берзанската цена не значи автоматско и пропорционално поскапување на парното греење. Влијанието зависи од набавните договори, регулираните тарифи и евентуалните мерки на државата.
Поширокиот ризик е во индиректните ефекти. Доколку европските производители се соочат со повисоки енергетски трошоци, дел од тие зголемувања може да се пренесат во цените на увезените производи. Тоа би претставувало дополнителен товар за куповната моќ на македонските граѓани.
Новата енергетска криза може да трае со години
Енергетските аналитичари предупредуваат дека дури и ако Европа успее да ја помине претстојната зима без поголеми нарушувања во снабдувањето, проблемот нема нужно да заврши напролет.
Испразнетите складишта ќе треба повторно да се наполнат во текот на 2027 година, што може да ја одржи побарувачката и цените на високо ниво.
Некои прогнози укажуваат дека ценовните притисоци би можеле да продолжат и во 2028 година, зависно од развојот на конфликтот на Блискиот Исток и обновувањето на испораките.
За европските домаќинства и стопанството, прашањето повеќе не е само колку ќе чини греењето оваа зима, туку дали енергетската нестабилност повторно ќе стане долгорочен проблем.
Ако 2022 година ја научи Европа колку е скапа зависноста од еден снабдувач, зимата 2026–2027 може да покаже дека ни диверзификацијата не е доволна кога глобалниот пазар на гас е изложен на војни, ограничена понуда и геополитички судири.
