Хрватска за 13 години изгубила речиси 64.000 ученици, Македонија за само една година останала без повеќе од 6.000 основци, а Косово бележи пад од речиси 10.000 ученици во основното и нижото средно образование. Слични трендови се забележуваат во Србија, Албанија и Босна и Херцеговина. Демографската криза на Балканот повеќе не се мери само преку иселувањето и намалениот наталитет, туку и преку сè попразните училници.
Најновите податоци објавени денес во Хрватска покажуваат дека земјата од учебната 2013/2014 до 2026/2027 година изгубила речиси 64.000 ученици, што одговара на приближно 3.760 просечни одделенија. Во сегашната учебна година хрватските училишта ги посетуваат 445.231 ученик, од кои 298.060 се основци, а 147.171 средношколци.
Само во последната година затворени се 22 подрачни училишта, а во споредба со 2013/2014 нивниот број е намален од 1.220 на 1.022. Најизразен пад на бројот на ученици има во Вуковарско-сремската жупанија, каде што за 13 години се изгубени 34,69 проценти од учениците, додека раст е забележан само во Загреб и Истра.
Но Хрватска не е исклучок. Анализата на достапните статистички податоци за осум земји од регионот покажува дека намалувањето на бројот на ученици е поширок балкански проблем, со сериозни последици за образовната мрежа, пазарот на трудот и економскиот развој.
Колку ученици имаат земјите во регионот?
Податоците од националните статистички институции за учебната 2025/2026 година, а за Хрватска за 2026/2027 година, ја даваат следната слика:
| Земја | Основно образование | Средно образование | Вкупно |
|---|---|---|---|
| Бугарија | 416.882 | 295.391 | 712.273 |
| Србија | 498.581 | 225.639 | 724.220 |
| Хрватска | 298.060 | 147.171 | 445.231 |
| Албанија | 243.764 | 88.837 | 332.601 |
| Косово | 198.639 | 62.085 | 260.724 |
| Македонија | 174.040 | 67.540 | 241.580 |
| Црна Гора | 69.295 | 27.004 | 96.299 |
| БиХ | 248.585 | — | — |
Извори: национални статистички институции и министерства за образование. За Србија се прикажани редовните училишта; за БиХ е потврден бројот на основци. Во Бугарија поделбата е I–VII и VIII–XII одделение.
Македонија: За една година над 6.000 основци помалку
Македонија особено го чувствува демографското празнење во основното образование.
Според Државниот завод за статистика, на почетокот на учебната 2025/2026 година во редовните основни училишта биле запишани 174.040 ученици, што е намалување од 3,6 проценти во споредба со претходната година. Тоа значи дека за само една учебна година бројот на основци е намален за приближно 6.500.
Во прво одделение се запишале 17.921 дете, додека средните училишта ги посетуваат 67.540 ученици. Кај средношколците засега има благ годишен раст од 0,6 проценти, што покажува дека демографските движења не се еднакви во сите возрасни групи.
Во земјата функционираат 927 основни и 128 редовни средни училишта. Но намалувањето на бројот на ученици отвора сериозни прашања за одржливоста на образовната мрежа, особено во помалите и руралните населени места.
Кога во едно село се раѓаат сè помалку деца, прво се намалува бројот на ученици во одделенијата. Потоа се поставува прашањето дали училиштето може да продолжи да функционира со истиот број наставници, паралелки и трошоци за одржување.
Затворањето на подрачно училиште, пак, може дополнително да го отежне животот на семејствата, бидејќи децата мора да патуваат до соседно населено место. Така демографското празнење и исчезнувањето на локалните услуги можат меѓусебно да се забрзуваат.
Србија: Половина милион основци и сè помали генерации
Во Србија, во учебната 2025/2026 година, редовните основни училишта ги посетуваат 498.581 ученик, додека во средните училишта се запишани 225.639 ученици.
Во прво одделение тргнале 61.326 деца. За споредба, во осмо одделение има 60.525 ученици, што покажува дека разликите меѓу генерациите не се еднонасочни во секоја поединечна година.
Сепак, вкупниот број основци во редовните училишта е помал отколку на крајот од претходната учебна година, кога биле евидентирани 499.386 ученици. Во средните училишта падот е од 227.276 на 225.639 ученици.
Покрај природното намалување на населението, Србија се соочува и со територијална нерамномерност. Поголемите урбани центри привлекуваат семејства, додека дел од помалите места се соочуваат со намалување на младото население.
Косово: Речиси 10.000 основци помалку за една година
Особено изразен годишен пад е забележан во Косово.
Според Агенцијата за статистика, бројот на ученици во основното и нижото средно образование се намалил од 208.515 во учебната 2024/2025 на 198.639 во 2025/2026 година.
Тоа се 9.876 ученици помалку, односно пад од околу 4,7 проценти за една година.
Во повисокото средно образование бројот се намалил од 63.551 на 62.085 ученици, што значи дополнителни 1.466 средношколци помалку.
Овие податоци го отвораат прашањето колку врз образовната структура влијаат емиграцијата, нискиот наталитет и промените во уписот во јавните и приватните училишта.
Албанија: За две години речиси 17.000 ученици помалку
Албанија исто така бележи континуирано намалување на бројот на ученици.
Во учебната 2023/2024 година во основното деветгодишно образование имало 258.072 ученици, додека во 2025/2026 година нивниот број се намалил на 243.764.
Тоа претставува пад од 14.308 ученици за две години. Во средното образование бројот во истиот период се намалил од 91.755 на 88.837.
Збирно, Албанија за две учебни години има 17.226 ученици помалку во овие два образовни степена.
Ова е особено значајно за земја во која емиграцијата на младите и работоспособното население со децении има важна улога во демографските промени.
Босна и Херцеговина: Помалку ученици и помалку првачиња
Во Босна и Херцеговина, во учебната 2025/2026 година се запишани 248.585 основци, што е за 3.171 ученик помалку во споредба со претходната година.
Во прво одделение се запишани 26.962 деца, односно два проценти помалку од претходната учебна година.
Падот на бројот на првачиња е особено важен показател, бидејќи укажува на големината на генерациите што допрва влегуваат во образовниот систем.
Бугарија и Црна Гора: Различна големина, слични предизвици
Во Бугарија, во учебната 2025/2026 година се запишани 712.273 ученици, од кои 416.882 се во првите седум одделенија, а 295.391 во осмо до дванаесетто одделение.
Во Црна Гора има 69.295 основци и 27.004 средношколци. Во прво одделение се запишани 7.468 деца.
Самите вкупни бројки не се доказ за пад во овие две земји во конкретната година. Но и таму, за да се оцени долгорочниот демографски притисок, потребно е да се следат генерациите, регионалната распределба на учениците и бројот на училишта со мал упис.
Балканот не губи само ученици, туку и идни работници
Падот на бројот на ученици има последици што се чувствуваат многу подалеку од образованието.
Помалку ученици денес значи потенцијално помалку студенти, квалификувани работници, инженери, лекари и претприемачи во следните децении. За економиите од регионот, кои веќе се соочуваат со недостиг од работна сила во одделни сектори, демографските промени претставуваат долгорочен предизвик.
Истовремено, државите треба да одржуваат училишни објекти, транспорт и образовен кадар во средини во кои бројот на деца се намалува. Тоа создава притисок врз јавните финансии и бара ново планирање на образовната мрежа.
Но намалениот број ученици не мора автоматски да значи намалување на квалитетот на образованието. Во одредени услови, помалите одделенија можат да овозможат повеќе индивидуално внимание. Прашањето е дали образовните политики ќе успеат да ги искористат тие можности, без децата од руралните средини да останат со потежок пристап до образование.
Кога се затвора училиштето, се менува и иднината на населбата
Хрватскиот пример, каде што за 13 години бројот на подрачните училишта е намален за речиси 200, е предупредување и за останатите земји во регионот.
Училиштето во едно мало населено место не е само образовна институција. Тоа често е показател дека во заедницата живеат млади семејства и дека постои перспектива за нејзино обновување.
Кога исчезнуваат учениците, постепено се менува и потребата од останатите јавни услуги. Со тоа демографската криза станува истовремено образовен, економски и регионален развоен проблем.
Од Македонија до Хрватска, од Албанија до Србија, статистиката покажува дека дел од балканските образовни системи веќе се соочуваат со значително помали генерации.
И додека владите расправаат за нови наставни програми, дигитализација и реформи, останува едно многу поосновно прашање: кој ќе седи во училишните клупи за десет или дваесет години, ако сегашните демографски трендови продолжат?
