Нобеловата награда за физиологија или медицина за 2026 година им припадна на тројца научници чии откритија значително го променија начинот на кој истражувачите го проучуваат мозокот. Карл Дајсерот од САД и германските научници Петер Хегеман и Георг Нагел се наградени за „откритија поврзани со светлосно контролирани јонски канали и оптогенетиката“. Нивната работа го постави темелот за метод кој овозможува со помош на светлина да се контролира активноста на одделни нервни клетки во жив мозок.
Како светлината почна да го „контролира“ мозокот
Оптогенетиката е метод кој им овозможува на научниците многу попрецизно да ја проучуваат активноста на нервниот систем. Со неа може да се активираат или исклучуваат одредени нервни клетки со светлина, наместо истовремено да се влијае врз голем број клетки.
Ова е особено важно затоа што мозокот функционира преку огромна мрежа од нервни клетки кои постојано комуницираат меѓусебно. Ако истражувачите сакаат да разберат што точно прави одредена група неврони при одредено однесување, движење или процес во мозокот, потребна им е алатка со која можат да интервенираат со голема прецизност.
Токму тука лежи значењето на откритијата на тројцата годинашни лауреати. Нобеловото собрание наведува дека методот денес се користи во лаборатории низ светот за откривање на тајните на мозокот.
Од микроорганизми до истражување на човечкиот мозок
Приказната започнува со истражувањето на светлосно чувствителни протеини и јонски канали. Хегеман и Нагел придонеле кон откривањето и карактеризирањето на протеини кои реагираат на светлина, а Дајсерот подоцна помогнал овие механизми да се претворат во моќна алатка за контролирање на нервните клетки.
Со комбинирање на молекуларната биологија и невронауката, истражувачите добиле можност да користат светлина како своевиден прекинувач за одредени неврони. Тоа овозможило многу попрецизно испитување на врската меѓу активноста на мозочните клетки и однесувањето.
Оптогенетиката денес е важна истражувачка алатка во невронауката и се користи за проучување на сложени процеси во мозокот, вклучувајќи го функционирањето на нервните мрежи и механизмите што стојат зад различни однесувања.
Зошто ова е важно за медицината?
Иако оптогенетиката првенствено е истражувачка метода, подоброто разбирање на нервните мрежи може да има долгорочно значење и за медицината.
Научниците преку неа можат попрецизно да истражуваат како функционираат различни делови од мозокот и што се случува кога нивната активност е нарушена. Тоа може да придонесе кон подобро разбирање на невролошките и психијатриските состојби, иако самата Нобелова награда е доделена за фундаменталните научни откритија, а не за конкретен нов лек или терапија.
Нобеловата награда има долга традиција
Нобеловата награда за физиологија или медицина е една од петте награди предвидени во тестаментот на Алфред Нобел од 1895 година. За разлика од другите научни категории, оваа награда ја доделува Нобеловото собрание при Институтот „Каролинска“ во Стокхолм.
Од 1901 година, наградата им се доделува на научници за најзначајни откритија во областа на физиологијата или медицината. Нобеловата фондација ја наведува целта на наградите како придонес кон „најголемата корист за човештвото“.
Со овогодишното признание, откритијата на Дајсерот, Хегеман и Нагел се приклучуваат кон долгата листа научни достигнувања кои помогнале да се откријат механизмите зад функционирањето на човечкото тело и мозок.
