На 29 октомври 1929 Њујоршката берза се урна и започна Големата депресија. Како дојде до крахот, кои беа последиците и дали историјата се повтори?

„Црниот вторник“, денот кога Волстрит се урна и светот влезе во економска криза

Пред 97 години, паниката на Њујоршката берза избриша милијарди долари за неколку часа и го турна светот во Големата депресија, најдлабоката економска криза на 20 век.

На 29 октомври 1929 година, Њујоршката берза го доживеа најтешкиот ден во својата историја. Во еден ден имаше трговија со над 16 милиони акции, рекорд што ќе остане ненадминат речиси четири децении, а вредноста на хартиите од вредност се стопи за неколку часа. Тој ден остана запаметен како „Црниот вторник“, еден од клучните моменти во почетокот на Големата депресија, најдлабоката економска криза на модерниот свет.

Колапсот не дојде одеднаш. Дваесеттите години во САД беа време на брз раст, нов консумеризам и речиси безгранична верба во берзата. Акции купуваа не само банкари и индустријалци, туку и обични граѓани, често на кредит, со уплата од само 10 до 20 проценти од цената, додека остатокот го позајмуваа од брокерите. Додека цените растеа, системот изгледаше како сигурен пат до богатство. Индексот Дау Џонс го достигна својот врв на 3 септември 1929 година, а потоа почна да се ниша. На 24 октомври, „Црниот четврток“, избувна првата паника, на 28 октомври индексот падна за речиси 13 проценти, а следниот ден за уште околу 12 проценти. Инвеститорите што купувале на кредит одеднаш мораа да ги вратат долговите. Почнаа да продаваат сè што имаа, а масовната продажба дополнително ги уриваше цените.

Последиците беа разорни. До летото 1932 година, Дау Џонс изгуби околу 89 проценти од својата вредност, а нивото од 1929 година повторно го достигна дури во 1954 година. Илјадници банки пропаднаа, а со нив и заштедите на милиони луѓе. Во 1933 година, секој четврти Американец способен за работа бил невработен. Кризата брзо ги надмина американските граници: светската трговија се намали, а заштитните царини, како озлогласениот Закон Смут–Хоули од 1930 година, само дополнително ја продлабочија кризата. Во Европа, особено во Германија, економскиот колапс создаде плодна почва за екстремизмот, што историчарите го поврзуваат со подемот на нацизмот.

Одговорот дојде со „Њу дил“ на претседателот Френклин Рузвелт – пакет програми за јавни работи, социјална заштита и финансиска регулација. Тогаш беше основана Комисијата за хартии од вредност (СЕЦ), а со Законот Глас–Стигал беа одвоени комерцијалното и инвестициското банкарство. Ова правило требаше да спречи банките да шпекулираат со парите на штедачите.

Светот подоцна повеќепати доживеа берзански потреси, но ниту еден од нив немаше исти последици како кризата од 1929 година. На 19 октомври 1987 година, во „Црниот понеделник“, Дау Џонс падна за 22,6 проценти во еден ден, што и денес е најголемиот еднодневен процентуален пад во неговата историја. Сепак, по брзата интервенција на американската централна банка, економијата не влезе во рецесија, а берзите воведоа автоматски „сопирачки“ што го запираат тргувањето при нагли падови.

Пукањето на балонот на интернет-компаниите, познат како „дот-ком“, во 2000 година ги избриша добивките на компаниите што растеа врз основа на големи ветувања, а технолошкиот индекс Насдак до 2002 година изгуби речиси 78 проценти од вредноста. Најблиску до кризата од 1929 година беше финансиската криза од 2008 година, кога пропаста на банката „Леман брадерс“ ја отвори Големата рецесија, проследена со масовни заплени на домови, загуба на работни места и спасување на банките со пари од даночните обврзници. Во март 2020 година, на почетокот на пандемијата, Дау Џонс за еден ден загуби речиси 13 проценти, но огромните државни пакети за помош овозможија пазарите да се опорават за неколку месеци.


Заедничкото за сите овие кризи е истото што го покажа и 1929 година: шпекулативните балони порано или подоцна пукаат, а разликата меѓу краткотраен шок и долготрајна депресија зависи и од тоа колку брзо и решително реагираат државите и централните банки.

е-Трн да боцка во твојот инбокс