Месец дена по првите блокади на улиците во предградијата на Париз, размерите на протестите сè помалку наликуваат на обичен ученички штрајк, а сè повеќе на пошироки граѓански немири. До 7 октомври, француското Министерство за внатрешни работи регистрирало 6.100 апсења, од кои мнозинството се малолетници. Во судирите, според наведените податоци, биле повредени најмалку 715 полицајци и 215 тинејџери.

Бранот одамна ја премина француската граница. Сепак, не станува збор за единствено, координирано европско движење, туку за мобилизации во неколку земји, поттикнати од слични проблеми. Токму тука е најинтересниот аналитички момент: причините се сродни, но методите на протест се разликуваат. Во Милано и Тирана летаат коцки од калдрма, во Атина се поставуваат шатори, а во Србија студентите се подготвуваат за избори.

Од отсутен професор до државна криза

Искрата е локална. На 21 септември ученици и професори протестирале пред лицејот „Сент Егзипери“, барајќи дополнителен наставен кадар по месеци настава во услови на недостиг од професори. Училиштето добило дополнителен персонал во рок од една недела, но протестот се прошири во Сена-Сен-Дени, департман со младо население и најниски просечни приходи во Франција.

Списокот на барања е долг, а проблемите се многу конкретни: недостиг од наставници, пренатрупани паралелки, исцрпувачки распореди, дотраени училишни згради и стрес предизвикан од платформата за упис на факултет „Паркур-суп“. Учениците предупредуваат и на неподносливи температури во училниците за време на летните топлотни бранови, кога живата во термометрите достигнувала и 40 степени.

Буџетот како заеднички именител

Во заднината на незадоволството се и буџетските ограничувања. Според прогнозите на Европската комисија, Франција и Белгија годинава бележат буџетски дефицити над пет отсто од бруто-домашниот производ, додека дефицитот на Австрија надминува четири отсто. Во Австрија, студентите се подготвуваат за нови протести откако универзитетското здружение предупредило на можни кратења од околу една милијарда евра во следниот тригодишен буџет.

Францускиот министер за образование, Едуар Жефре, изјави дека зголемувањето на буџетот за образование под стапката на инфлација е последица на намалувањето на населението. Во Белгија, синдикатите проценуваат дека пакетот мерки за штедење може да загрози речиси 2.000 работни места во образованието. Италија се соочува со поинаков, но поврзан проблем: инфлацијата во септември достигнала 4,2 отсто на годишно ниво, додека реалните плати, според наведените податоци, се за 6,6 отсто пониски отколку во 1990 година.

Насилството: отпор, провокација или одговор?

Насилството е прашањето што ги дели и јавноста и политичките актери. Премиерот Себастијан Лекорни ги оценил барањата на учениците како „легитимни“, но протестите ги опишал како едни од најнасилните ученички демонстрации во последните децении.

Хронологијата укажува на ескалација во која насилството се појавува од двете страни. Во Ланс, 15-годишно момче останало без рака по експлозија на полициска шок-граната, а претходно 14-годишен ученик изгубил неколку заби откако бил погоден со граната со солзавец од непосредна близина. По овие инциденти, владата привремено ја забранила употребата на шок-гранати. До 13 октомври, полицискиот инспекторат отворил 36 истраги за наводно полициско насилство. Градоначалникот на Сен-Дени, Бали Багајоко, бил погоден со солзавец додека се обидувал да застане меѓу полицијата и учениците.

Според дел од социолозите, токму полициската репресија придонела за ширење на движењето. Паоло Ступија го оценува нивото на полициска репресија како невидено од мај 1968 година, додека социологот Валери Беке смета дека полициската бруталност придонела во протестите да се вклучат и возрасни. Еден учесник, во изјава за американското јавно радио НПР, објаснил дека демонстрантите немаат право да носат заштитна опрема од солзавец и полициски напади, па затоа судирите ги смета за речиси неизбежни.

Владата, пак, ги толкува настаните поинаку. Министерот за внатрешни работи, Лоран Нуњез, тврди дека полицијата реагирала пропорционално „во речиси сите случаи“, а обвинувањата за расизам во полициските редови ги отфрлил како лага. Владата смета дека надворешни актери го презеле движењето и го претвориле во извор на урбано насилство.

Дилемата ја сумирал градоначалникот на Марсеј, Беноа Пајан: учениците имаат оправдани барања, но тие тешко стигнуваат до јавноста кога протестите се претвораат во уништување и судири. На 17 октомври, кога ученичките протести се споиле со мобилизациите против растечките трошоци за живот, во Франција биле уапсени речиси 1.800 луѓе, а над 500 полицајци, жандарми и пожарникари биле повредени, според податоците наведени во извештаите.

Сличен образец во три влади

Реакциите на властите во Париз, Рим и Тирана имаат слична структура: барањата на демонстрантите делумно се признаваат, насилството се осудува, а одговорноста за ескалацијата се припишува и на други актери.

Во Италија, премиерката Џорџа Мелони ги осудила „бандите насилници“ по судирите во Милано, каде што маскирани демонстранти фрлале камења кон полицијата пред катедралата. Градоначалникот Џузепе Сала изјавил дека причините за протестите се разбирливи, но дека насилството врз полицијата и оштетувањето на градскиот имот не можат да се оправдаат.

Во Албанија, премиерот Еди Рама отиде чекор понатаму. „Ова не е студентски феномен“, изјави тој, обвинувајќи ги наводните „странски извори“ за поттикнување на немирите.

Во Франција, протестите веќе стануваат дел од политичката пресметка пред изборите. Марин Ле Пен ја обвини партијата на Жан-Лик Меланшон дека ги поттикнува немирите, додека Меланшон јавно ги поддржува барањата на учениците. Поранешниот премиер Габриел Атал, пак, се соочил со критики за време на дебата со средношколците. Претседателските избори, според наведениот временски распоред, треба да се одржат за околу шест месеци.

Соседството: Тирана, Атина, Белград и Софија

На Балканот, протестите имаат поинаква содржина. Образованието често е непосредниот повод, но во заднината се наоѓа подлабоко незадоволство: недостигот од перспектива и чувството дека заминувањето од земјата е единствениот начин за подобра иднина.

Тирана. Студентите протестираат поради условите на универзитетите и во студентските домови, високите трошоци за студирање и недостигот од перспективи. „Дипломите што ги добиваме не се ништо друго освен пасоши за емиграција“, изјавил студентот Реџан Шкемби. Студентите се приклучиле и кон движењето против изградбата на одморалиште во заштитено подрачје, поврзано со Џаред Кушнер. Протестите се прошириле и во Елбасан и Скадар, а немирите на 14 октомври траеле повеќе од осум часа.

Атина. Грчките студенти избрале шатори наместо барикади. На плоштадот Синтагма бараат ограничување на кириите, поголеми субвенции за домување и изградба на нови државни студентски домови. Меѓу барањата се и бесплатни оброци, јавен превоз и интернет. Студентските здруженија отворено ги наведуваат протестите во Франција и Шпанија како инспирација.

Белград. Србија е поинаков и подолготраен случај. Студентските блокади започнаа по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, кога загинаа 16 луѓе. Оттогаш, студентското движење прерасна во поширок политички предизвик за властите. Според текстот, студентите се подготвуваат да настапат на предвремените избори на 25 октомври со „Студентска листа“ и слоганот „Србија или мафија“. Пред гласањето организираат марш низ земјата, со планирано пристигнување во Белград на 22 октомври.

Софија. Бугарија веќе помина низ бран протести предводени од млади луѓе. Во декември 2025 година, демонстрациите придонесоа за падот на владата. Еден од најзапаметените слогани беше „Дајте ни причина да останеме“, директна алузија на емиграцијата и на недостигот од перспектива за младите.

Македонскиот преседан

Македонија има сопствено искуство со ваков вид мобилизација. Во декември 2014 година, повеќе од 12.000 студенти протестираа во Скопје против државните екстерни испити. Протестот, кој „Балкан инсајт“ го опиша како веројатно најголемиот студентски собир во претходните две и пол децении независност, беше проследен со пораки против мешањето на државата во автономијата на универзитетите. На еден од транспарентите пишуваше: „Сакам да останам во оваа земја“.

Студентите ги окупираа факултетите и ги прогласија за „автономна територија“. Во февруари 2015 година, владата се откажа од законот за екстерно тестирање. Неколку недели подоцна, на улиците излегоа и средношколците, организирани во Средношколски пленум, барајќи укинување на тестирањата пред матура.

Три пораки од три земји, во период од нешто повеќе од една деценија, го изразуваат истото чувство: од Скопје во 2014 година, преку Софија во 2025 година, до Тирана во 2026 година, младите бараат причина да останат.

Што следува?

Следните денови ќе бидат тест за тоа како властите ќе одговорат на незадоволството. Лекорни вети конкретни, итни и целосно финансирани мерки до крајот на октомври, додека француските средношколци најавуваат дека ќе продолжат со протестите и по есенскиот распуст.

Во исто време, српското студентско движење се соочува со прашањето дали енергијата од улиците може да се претвори во изборна поддршка и парламентарно влијание. Тоа е различен пат од блокадите и демонстрациите, но произлегува од слична дилема: како незадоволството на младите да се претвори во промена што ќе ги надмине краткорочните политички ветувања.