Денес за секоја болест имаме дијагноза, лабораториски анализи и терапија. Но, пред модерната медицина да стане достапна, луѓето лекувале со она што го имале околу себе – лековити билки, молитви, ритуали, животински производи, па дури и со сопствени телесни течности.
Некои од овие практики денес звучат неверојатно, но со векови биле дел од народната медицина.
Етнологот и музејска советничка во пензија Аида Бренко за „24 часа“ објаснува дека народното лекување никогаш не било само прашање на билки и чаеви. Во него се мешале практични искуства, религија, магија и верувања за натприродни сили.
Чај, молитва и магија – во ист лек
Кога некој ќе се разболел, во минатото не се барала само една причина за болеста. Се верувало дека таа може да биде последица на природен процес, но и на клетва, урок или дејство на натприродни сили.
Затоа еден „третман“ можел да вклучува чај од лековити растенија, молитва до светец, обредно миење или помош од човек за кој се верувало дека знае да „симнува“ урок.
Особено важна улога имале народните исцелители – билкари, видари, бабици, бајачи и други луѓе чие знаење најчесто се пренесувало од генерација на генерација.
Некои од нив имале и сериозни практични знаења за растенијата, анатомијата и природните процеси. Токму затоа нивната улога во заедницата можела да биде значајна, особено во средини каде што лекарот бил далеку или воопшто го немало.
Најчудните „лекови“ биле дел од секојдневието
Во старите записи се среќаваат и терапии кои денес звучат шокантно. Меѓу средствата што некогаш се користеле во народната медицина биле:
-урина, вклучително и урина од мало дете, за посекотини, кожни проблеми и рани кои тешко зараснувале;
-пот, за кој се верувало дека може да помогне при губење свест;
-мајчино млеко, кое се користело за одредени очни проблеми;
-церумен од увото, односно ушна маст, за различни кожни тегоби;
-менструална крв, која во некои традиции се поврзувала со лекување на „падавица“, односно епилепсија, но и со љубовни магиски ритуали;
-плунка и измет, кои исто така се појавуваат во историските записи за народната медицина.
Важно е да се нагласи дека станува збор за историски народни верувања и практики, а не за современи медицински препораки.
И животните биле дел од „аптеката“
Народната медицина користела и бројни состојки од животинско потекло.
Во старите записи се споменуваат различни животински масти, делови од животни, па дури и урина или измет како средства со наводни лековити својства. Во некои средини пајажината се користела за запирање на крварење, додека постоеле и многу необични ритуални начини за намалување на температура или други тегоби.
Овие практики биле тесно поврзани со верувањето дека природата и човекот се дел од ист систем и дека одредена материја може да ја „пренесе“ или отстрани болеста.
Од исцелителка до „вештерка“
Една од најтемните страници во историјата на народната медицина е поврзана со жените кои се занимавале со лекување.
Бабици, билкарки и жени кои знаеле да лекуваат со растенија, да помогнат при породување или да познаваат различни телесни проблеми, во одредени периоди уживале голема почит.
Но, истиот статус можел преку ноќ да исчезне.
Од 15 до 18 век во Европа се случувале масовни прогони на луѓе обвинети за вештерство. Жените кои поседувале знаење за лекување, контрацепција или породување можеле да станат мета на сомнеж, особено во периоди на болести, глад, војни и општествени кризи.
Старото верување било едноставно: ако некој знае да лекува, можеби знае и да наштети.
Така границата меѓу исцелителка и „вештерка“ станувала опасно тенка.
Кога стравот станал посилен од знаењето
Со развојот на академската медицина, а подоцна и со јакнењето на институциите што ја контролирале медицинската практика, традиционалните исцелители постепено го губеле својот поранешен статус.
Но, дел од нивното знаење не исчезнало.
Билките, домашните препарати, одредени техники и народните совети продолжиле да се пренесуваат низ семејствата. Само што денес, наместо магично објаснување, за нивната евентуална ефикасност се бара научен доказ.
Историјата на народната медицина затоа не е само приказна за необични лекови. Таа е приказна за тоа како луѓето некогаш ја разбирале болеста, како се обидувале да ја победат – и колку далеку можеле да одат кога немале современа медицина.
