Секоја година на 28 септември активистки, здравствени работници и граѓански организации ширум светот го одбележуваат Меѓународниот ден за безбеден абортус. Годинашната кампања се води под мотото „Солидарност на дело: унапредување на репродуктивната правда и итно зајакнување на здравствените системи за сеопфатна грижа при абортус“. Зад формалниот наслов стои едноставна порака: абортусот е здравствена услуга, а не кривично дело.

Денот почнал во Аргентина, а датумот доаѓа од Бразил

Датумот бил избран колективно во 1990 година, на Петтата латиноамериканска и карипска феминистичка средба во Сан Бернардо, Аргентина. Таму активистките ја усвоиле Декларацијата од Сан Бернардо, со која се договориле за национални кампањи за правото на абортус и за регионална кампања за негова легализација. На средбата учествувале над 3.000 луѓе, а на работилницата за абортус се собрале стотици феминистки од Аргентина, Бразил, Колумбија, Чиле, Мексико, Перу и други земји.

Самиот датум има подлабока историја. Тој го одбележува 28 септември 1871 година, кога Бразил го донел Законот за слободна утроба, според кој децата родени од робинки станувале слободни. Симболиката е јасна: слободата да се одлучува за сопственото тело како продолжение на борбата против ропството.

На истата средба бразилските феминистки споделиле откритие што ќе ја смени историјата на правото на избор. Во средината на осумдесеттите години тие забележале дека мизопростолот, лек за чир на желудникот, предизвикува контракции на матката и може да се користи како таблета за абортус. Две децении датумот останал регионална латиноамериканска кампања, а во 2011 година го прифатиле активистите за сексуални и репродуктивни права од целиот свет.

Каде е забранет, каде ограничен, а каде слободен

Центарот за репродуктивни права од Њујорк ја води една од најцелосните светски мапи на законите за абортус. Според неа, 662 милиони жени во репродуктивна возраст, или 34 отсто, живеат во 77 земји каде што абортусот е дозволен на барање. Најчестиот рок во оваа група е 12 недели. Уште 457 милиони жени живеат во 12 земји каде што абортусот е дозволен од широки социјални или економски причини.

Другата половина од картата е многу потемна. Двесте и дваесет и шест милиони жени живеат во 47 земји каде што абортусот е дозволен само кога бременоста го загрозува здравјето, а 416 милиони во 44 земји каде што е дозволен само за да се спаси животот на жената. Сто и единаесет милиони жени живеат во 21 земја каде што абортусот е целосно забранет, дури и кога е загрозен животот или здравјето на бремената жена.

Меѓу земјите со целосна забрана се Андора и Малта во Европа, Ел Салвадор и Хондурас во Централна Америка, Сенегал и Египет во Африка, како и Филипините и Лаос во Азија. Во САД и Мексико, пак, законите значително се разликуваат од држава до држава. Трендот, сепак, оди кон либерализација. Во последните 30 години повеќе од 60 земји и територии ги олабавиле законите за абортус. Само четири земји го направиле спротивното и го ограничиле правото: САД, Никарагва, Ел Салвадор и Полска.

Ни Европа не е толку либерална колку што се мисли. Според Европскиот атлас на политиките за абортус од 2025 година, само две од 49 европски земји нудат силна законска заштита на абортусот, а во три тој и понатаму е главно криминализиран. Шведска е прва на регионалната листа со 94,6 отсто, додека Андора и Малта имаат нула легален абортус.

Југославија го имаше во Уставот 50 години пред Франција

Кога Франција во март 2024 година го впиша абортусот во својот Устав, светските медиуми ја прогласија за прва земја во историјата што го направила тоа. На Балканот реакцијата беше поинаква. Тања Игњатовиќ од Автономниот женски центар од Белград рече дека одлуката на Франција ги потсетила дека тоа право го имале во Уставот од 1974 година, цели 50 години пред Франција.

Патот на југословенските жени до тоа право почнал порано. Федералната држава го декриминализирала абортусот со Кривичниот законик од 1951 година, а по општиот закон од 1969 година жените можеле да абортираат на барање до 10. недела од бременоста. Членот 191 од Уставот на СФРЈ од 1974 година гласел дека човекот слободно одлучува за раѓање деца и дека ова право може да се ограничи само поради заштита на здравјето.

Формулацијата не го спомнувала зборот „абортус“, но во пракса им давала на жените лесен пристап до прекин на бременоста во клиниките низ сите шест републики. Словенија отишла најдалеку. Нејзиниот републички Устав од истата година додал дека општеството ќе обезбеди образование, социјална заштита и медицинска помош за остварување на ова право. По осамостојувањето, Словенија ја задржала одредбата во членот 55 од новиот Устав од 1991 година.

Слични одредби за слободата на одлучување за раѓање деца денес имаат уставите на Србија, Словенија и Македонија, иако ниту еден од нив експлицитно не го спомнува абортусот. Хрватска го задржала југословенскиот закон, но во 2003 година им го дала на лекарите правото да одбијат да вршат абортус. Резултатот е драстичен: во некои хрватски болници процентот на лекари што се повикуваат на приговор на совест достигнува 100 отсто, па жените со години одат во Словенија.

Франција во меѓувреме добила придружник. На 3 март 2026 година Луксембург станал втората земја во светот што го впишала правото на абортус во Уставот, а новиот член гарантира слобода на пристап до доброволен прекин на бременоста. Поради постапката за уставни измени, пратениците гласале двапати, а во јуни 51 пратеник ја потврдил одлуката, шестмина биле против, а двајца воздржани.

Македонија: 12 недели и таблета кај матичниот гинеколог

Македонија мина низ сопствено нишање. Законот за прекинување на бременоста од 2013 година вовел административни пречки, а мнозинството судии на Уставниот суд тогаш оцениле дека законот не ја загрозува слободата на одлучување на жените, туку само ја уредува постапката.

Новиот закон од мај 2019 година ги вратил работите во корист на жените. Според него, бременоста може да се прекине до крајот на 12. гестациска недела со писмена согласност од жената. Законот ги укинал административните бариери, меѓу кои и задолжителното чекање од три дена по советувањето. За првпат била воведена и можноста бременоста да се прекине со лекови до 9. недела, во установа од примарната здравствена заштита. Здружението ХЕРА, кое учествувало во подготовката на законот, тогаш ја почнало кампањата „Слобода е кога самата одлучуваш“.

Америка по падот на „Ро против Вејд“

Со пресудата во случајот „Добс“ од јуни 2022 година, Врховниот суд на САД го укинал федералното уставно право на абортус и ги вратил одлуките кај сојузните држави. Четири години подоцна, 13 држави имаат целосна забрана: Алабама, Арканзас, Ајдахо, Индијана, Кентаки, Луизијана, Северна Дакота, Мисисипи, Оклахома, Јужна Дакота, Тенеси, Тексас и Западна Вирџинија.

Жените во САД сè почесто се свртуваат кон таблетите. Медикаментозниот абортус изнесувал 63 отсто од сите абортуси во 2023 година, а во првата половина од 2025 година 27 отсто од абортусите биле обезбедени преку телемедицина. Затоа судската битка во 2026 година се води за мифепристонот. Во мај 2026 година Врховниот суд блокирал пресуда на понизок суд што би ја ограничила дистрибуцијата на лекот низ целата земја, па лекот засега може да се препишува на далечина и да се испраќа по пошта.

Во ноември гласачите во Мисури ќе одлучуваат дали да го задржат или укинат уставниот амандман за репродуктивни права што го изгласаа во 2024 година.

Полска: законот што се мери во животи

Полска е европскиот пример за тоа колку брзо едно право може да се изгуби. Уставниот трибунал, под влијание на тогашната партија Право и правда, во 2020 година го укинал правото на абортус поради тешки аномалии на плодот. Одлуката стапила на сила во јануари 2021 година и предизвикала најголеми протести во Полска од падот на комунизмот.

Последиците стигнале брзо. Во ноември 2021 година избувнале масовни демонстрации по смртта на жена во 22. недела од бременоста, која починала од сепса, а нејзиното семејство тврдеше дека лекарите го одложиле третманот поради забраната.

Доналд Туск дошол на власт делумно со ветувањето дека ќе ја ублажи забраната, но неговата коалиција досега не успеала да се договори за закон. Туск самиот признал дека во сегашниот парламентарен мандат, до најмалку 2027 година, нема да има мнозинство за либерализација. Сепак, бројот на легални абортуси во Полска се удвоил во 2024 година, а поплаките поради одбивања на лекари поради приговор на совест престанале, соопштил Советот на Европа.

Зелениот бран и „Мој глас, мој избор“

Најсилниот бран на промени во последните години дојде од Латинска Америка. Под симболот на зелените марами, т.н. Зелен бран донесе либерализација во Колумбија, Мексико, Аргентина и други земји во регионот. Мексиканскиот Врховен суд во 2021 година оценил дека апсолутната криминализација на абортусот е неуставна, а во 2023 година наредил абортусот да се избрише од Федералниот кривичен законик.

Промени има и во Европа. Англија и Велс со Законот за криминал и полиција од 2026 година ги укинале кривичните казни за жените што сами ќе ја прекинат бременоста, иако правилата за тоа кога и како лекарите вршат абортус остануваат исти.

Најголемата паневропска акција беше граѓанската иницијатива „Мој глас, мој избор“. Нејзиното барање беше доброволен механизам на ЕУ за финансиска поддршка на жените што не можат да дојдат до абортус во својата земја. Иницијативата собрала 1.124.513 потврдени потписи и го достигнала прагот во 19 земји членки. Европскиот парламент ја поддржал во декември 2025 година, со 358 гласа „за“, 202 „против“ и 79 воздржани.

Европската комисија на 26 февруари 2026 година одговорила дека земјите членки можат да го користат Европскиот социјален фонд плус за подобар пристап до безбеден и легален абортус. Комисијата не создала нов закон, но за првпат јасно рекла дека фондовите на ЕУ може да се користат за отстранување на пречките за пристап до абортус. Иницијативата била вклучена и во новата Стратегија за родова еднаквост на ЕУ за 2026–2030 година.

Забраната не ги намалува абортусите, туку ги прави смртоносни

Според Светската здравствена организација, секоја година во светот се вршат околу 73 милиони абортуси. Шест од десет несакани бремености и три од десет од сите бремености завршуваат со абортус. Околу 45 отсто од нив се небезбедни.

Небезбедниот абортус го врши лице без соодветна обука или се изведува во услови што не ги исполнуваат основните медицински стандарди. Последиците се непотполн абортус, тешко крварење, инфекции, перфорација на матката и повреди на внатрешните органи од предмети како стапчиња, игли за плетење или скршено стакло. Рестриктивните закони за абортус предизвикуваат околу 39.000 смртни случаи годишно, од кои над 60 отсто се во Африка, а 30 отсто во Азија.

Најсилниот аргумент против забраните го даваат самите бројки. Според Амнести интернешнал, жените прибегнуваат кон абортус во речиси исти пропорции без оглед на законот: 37 на 1.000 жени во земјите каде што е забранет и 34 на 1.000 каде што е дозволен. Разликата е во тоа дали жената ќе преживее. Светската здравствена организација уште пред десетина години напиша дека речиси секоја смрт и попреченост од абортус може да се спречи со сексуално образование, ефикасна контрацепција, безбеден и легален абортус и навремена грижа при компликации.