ПОДНАСЛОВ

Откако Основното јавно обвинителство во Гостивар отвори истрага против тројца осомничени за намерно загадување на водата за пиење, лабораториските наоди на Институтот за јавно здравје покажаа концентрација на колиформни бактерии од 2.419,6 CFU/100 ml во отворениот канал – речиси 48 пати над максимално дозволената граница од 50 CFU/100 ml. Дополнително, во каптираниот извор наменет за вода за пиење, каде што според прописите не смее да има ниту една бактерија, биле детектирани 39 CFU/100 ml. Но што точно претставуваат овие бактерии и зошто токму нивното присуство е доволно водата целосно да се прогласи за неупотреблива?

Што се колиформни бактерии?

Колиформните бактерии се голема група бактерии кои природно живеат во дигестивниот систем на луѓето и топлокрвните животни, но се среќаваат и во почвата и растителниот свет. Сами по себе, повеќето видови не се директно опасни и тие служат како индикатор, а не како директен причинител на болест. Нивното присуство во водата покажува дека таа дошла во контакт со фекална материја или друго органско загадување, што значи дека покрај нив потенцијално се присутни и вистински патогени, бактерии, вируси или паразити кои предизвикуваат заболувања.

Клучна карактеристика на колиформните бактерии е тоа што се поотпорни на надворешни услови – промени на pH-вредноста, температурата и дезинфекцијата од повеќето патогени бактерии. Токму затоа нивното целосно отсуство се смета за добар показател дека водата е бактериолошки исправна, додека нивното присуство автоматски бара претпазливост, бидејќи укажува на патека преку која навлегле или можат да навлезат опасни микроорганизми, како што се Escherichia coli, салмонела или шигела.

Што се аеробни мезофилни бактерии?

Ова е поширока група бактерии кои растат на средни температури, приближно од 20 до 45 Целзиусови степени, во присуство на кислород. За разлика од колиформните бактерии, тие не се нужно од фекално потекло, туку опфаќаат широк спектар микроорганизми присутни во животната средина, вклучувајќи почва, растенија и вода.

Нивниот вкупен број претставува општ показател за микробиолошкото оптоварување на водата – односно колку е таа чиста или нечиста во поширока смисла, без директно да укажува на фекално загадување.

Зголемениот број аеробни мезофилни бактерии не значи автоматски дека сите тие се патогени, но покажува дека водата не е соодветно третирана или дезинфицирана и дека условите се поволни за размножување на микроорганизми. Ризикот дополнително се зголемува кога ваквиот наод е придружен со присуство на колиформни бактерии, како што е случајот со примероците од Гостивар.

Дозволени граници според прописите

За водата за пиење, според Правилникот за барањата за безбедност и квалитет на водата за пиење („Службен весник на РСМ“ бр. 183/2018), стандардот е апсолутно строг – вкупниот број колиформни бактерии мора да изнесува 0 CFU/100 ml. Ниту еден примерок не смее да покаже нивно присуство.

За површинските води, како што се реките и отворените канали, важи Уредбата за класификација на водите („Службен весник“ бр. 18/99), која поставува гранични вредности според класата на квалитет и намената на водотекот. Токму во таа рамка се вклопува границата од 50 CFU/100 ml, која примерокот од каналот кај Гостивар ја надминал речиси 48 пати.

Какви болести можат да предизвикаат?

Кога зад присуството на колиформни бактерии стојат вистински патогени (што при вакви резултати е основано сомнение, но не и автоматска потврда без дополнителни специфични лабораториски анализи), најчестите здравствени последици од консумирање или контакт со ваква вода се:

Гастроентеритис – дијареа, повраќање и стомачни грчеви, што е најчестата и најлесната клиничка манифестација. Инфекции предизвикани од Escherichia coli – вклучително и одредени патогени соеви кои можат да предизвикаат крвава дијареа и, во ретки случаи, оштетување на бубрезите, особено кај деца.

Салмонелоза и шигелоза – доколку водата, покрај индикаторските колиформни бактерии, е контаминирана и со овие патогени и Хепатитис А – вирусно заболување на црниот дроб што може да се пренесе преку фекално загадена вода.

Кај лица изложени на поголеми количини загадена вода или кај ранливи категории на население, можни се тешка дехидратација, потреба од хоспитализација, а во ретки случаи и системски инфекции.

Колку е сериозен случајот во Гостивар?

Комбинацијата од двата лабораториски наода – екстремно високата концентрација на колиформни бактерии во отворениот канал, 48 пати над дозволената граница, и присуството на колиформни бактерии во каптираниот извор за вода за пиење, каде според прописите не смее да има ниту една претставува сериозен и недвосмислен показател дека водата не била безбедна за употреба. Токму ваквиот заклучок го потврди и Институтот за јавно здравје, врз основа на извршените лабораториски анализи.

Затоа врз основа на овие наоди на Институтот за јавно здравје, Обвинителството во Гостивар оцени дека постои основано сомнение за сторено кривично дело загадување на вода за пиење.

Случајот во позадина

Според официјалното соопштение на Основното јавно обвинителство во Гостивар, загадувањето не било последица на случајна хаварија, туку на постапка спроведена на 25 јуни. Три потопни пумпи биле поставени во канал со површинска вода за да се тестира притисокот во системот за вода за пиење.

Проблемот настанал затоа што две од пумпите останале активни сè до 16 јули, континуирано пренесувајќи загадена вода директно во главниот цевковод што ја снабдува целата општина.

Обвинителството отвори истражна постапка против тројца осомничени – вршителот на должност директор на ЈП „Комуналец“, техничкиот раководител на Секторот за технички работи и раководителот на Одделението за водовод, канализација и градежни работи. На сите тројца им е определена мерка притвор додека трае истрагата.

Дополнителен наод – прекумерен хлор

Покрај бактериолошкото загадување, анализиран е и примерок земен од чешма на улицата ЈНА во Гостивар, каде што е утврдена концентрација на резидуален хлор од 1,1 mg/l – значително над препорачаниот опсег според важечкиот правилник, кој предвидува вредности од 0,2 до 0,3 mg/l, а најмногу до 0,5 mg/l.

Колку е опасен вишокот хлор во водата?

Хлорот сам по себе не е непознат непријател, тој е стандардно и неопходно средство за дезинфекција на водата за пиење, токму затоа што уништува бактерии и спречува епидемии. Проблемот настанува кога неговата концентрација го надминува препорачаниот опсег. Според важечкиот правилник, резидуалниот хлор во водата за пиење треба да се движи од 0,2 до 0,3 мг/л, со максимално дозволена вредност до 0,5 мг/л. Измерената вредност во примерокот од чешмата на улицата ЈНА во Гостивар – 1,1 мг/л – е повеќе од двојно повисока од таа крајна дозволена граница.

Во вакви концентрации, хлорот најчесто не претставува непосредна опасност по животот, но може да предизвика забележливи несакани ефекти остар и непријатен мирис и вкус на водата, надразнување на очите, носот и грлото, а кај чувствителни лица и главоболка, гадење или благи респираторни тегоби доколку водата подолг период се консумира со таква концентрација на хлор. Кај лицата со астма или други хронични респираторни заболувања, изложеноста на хлор преку пареата при туширање или готвење може дополнително да ги влоши симптомите.

Долготрајната изложеност на повисоки концентрации на хлор, иако не се смета за директно животозагрозувачка, е предмет на научни истражувања поради можната поврзаност со создавање хлорни нуспроизводи, како што се трихалометаните. Тие настануваат кога хлорот реагира со органска материја во водата – сценарио што е можно токму во услови кога системот претходно бил загаден со органска или фекална материја, како што покажаа анализите на каналот и каптираниот извор во Гостивар.

Во контекст на овој случај, зголемената концентрација на хлор најверојатно не претставува дополнителен извор на опасност сама по себе, туку укажува дека надлежните служби презеле итна и засилена дезинфекција откако било откриено бактериолошкото загадување. Таквата постапка е вообичаена во вакви ситуации, но анализите покажуваат дека количината на применетиот хлор ја надминала препорачаната граница.