Дел од последиците од климатските промени веќе се предодредени поради емисиите на штетни гасови во изминатите децении, но обемот на идната штета сè уште зависи од одлуките што се носат денес. Ова е главната порака на новиот извештај „10 нови сознанија во климатската наука“, објавен на 6 октомври, во кој научниците предупредуваат дека светот се приближува до сè поопасни климатски пресвртници.

Извештајот го подготвиле повеќе од 70 научници од речиси 30 земји, во организација на „Фјучр ерт“ (Future Earth), „Лигата на Земјата“ (The Earth League) и Светската програма за климатски истражувања. Според нивните наоди, надминувањето на границата од 1,5 Целзиусов степен на затоплување, утврдена со Парискиот договор, носи сè поголем ризик од неповратни последици врз океаните, глечерите и вечниот мраз, додека општествените и економските трошоци би можеле да бидат значително повисоки од претходните процени.

Јохан Рокстрем, директор на Потсдамскиот институт за истражување на климатските влијанија и копретседавач на „Лигата на Земјата“, предупредува дека секое дополнително зголемување на глобалната температура ја прави климатската криза посериозна и ги зголемува ризиците за луѓето и природата.

1. Океаните акумулираат сè повеќе топлина

Океаните продолжуваат да апсорбираат огромни количества топлина, а нивната температура и киселоста на водата достигнуваат загрижувачки нивоа. Според извештајот, просечната температура на површината на морето во август достигнала 21,1 степен Целзиусов, што е историски максимум наведен во анализата.

Затоплувањето на океаните не се случува само на површината. Топлината продира и во подлабоките слоеви на водата, процес што трае со децении и ги продолжува последиците од денешните емисии. Директорката на „Фјучр ерт“, Венди Броџгејт, предупредува дека тоа значи дека растот на нивото на морето и затоплувањето ќе продолжат и во иднина, дури и ако емисиите се намалат.

2. Топењето на мразот го зголемува ризикот од поплави

Топењето на ледените покривки и планинските глечери придонесува за пораст на нивото на морето, со што се зголемува опасноста од поплави во крајбрежните подрачја. Дел од овие промени има долгорочни, а во одредени случаи и неповратни последици.

Ризикот не се однесува само на островите и крајбрежните градови. Растот на нивото на морето може да влијае врз живеалиштата, инфраструктурата, снабдувањето со вода и економијата на голем број заедници.

3. Недостигот од слатка вода станува глобална закана

Залихите на слатка вода се намалуваат во различни делови од светот, што ја загрозува безбедноста на храната и опстанокот на екосистемите. Според процените на Обединетите нации наведени во извештајот, до 2030 година половина од светското население би можело да се соочи со сериозен недостиг од вода.

Како можни решенија се посочуваат интегрираното управување со водните ресурси и обновувањето на мочуриштата, реките и шумите. Овие екосистеми имаат важна улога во задржувањето и прочистувањето на водата, а нивната заштита може да помогне во намалувањето на последиците од сушите и климатските екстреми.

4. Производството на храна е голем извор на емисии

Прехранбениот систем создава приближно една третина од вкупните емисии на стакленички гасови во светот, а значаен дел од нив е поврзан со производството на месо и други производи од животинско потекло.

Во Европската Унија, храната од животинско потекло е одговорна за меѓу 81 и 86 проценти од емисиите во земјоделството, иако обезбедува само околу 32 проценти од внесените калории, се наведува во извештајот. Податоците од калкулаторот „СО2 Еврисинг“ (CO2 Everything) покажуваат дека порција од 100 грама говедско месо е поврзана со емисии од 15,5 килограми јаглерод диоксид, количина што изворот ја споредува со возење автомобил на растојание од 78,7 километри.

Овие податоци ја нагласуваат улогата на начинот на производство и изборот на храна во климатскиот отпечаток. Промените во прехранбените навики, заедно со поодржливото земјоделство и намалувањето на загубите на храна, можат да бидат дел од пошироките напори за намалување на емисиите.

5. Економската цена на климатските промени е поголема од претходните процени

Ажурираните климатски модели покажуваат дека општествената цена на јаглеродот може да биде и до четири пати повисока од претходно проценуваната. Оваа цена ги опфаќа пошироките штети што ги предизвикуваат емисиите, вклучувајќи ги влијанијата врз здравјето, инфраструктурата, земјоделството и економијата.

Подобрените научни методи овозможуваат попрецизно следење на изворите на емисиите и поврзување на конкретни компании или држави со одредени климатски штети. Тоа би можело да ги зајакне правните постапки и барањата за надомест на штета од субјектите што придонесуваат за климатската криза.

6. Дезинформациите и „зелениот маркетинг“ го попречуваат решавањето на кризата

Авторите на извештајот предупредуваат дека дел од индустриите со високи емисии на јаглерод сè почесто користат посуптилни начини за попречување на климатските политики. Наместо отворено да ги негираат климатските промени, тие можат да прибегнуваат кон таканаречен „зелен пејнтинг“ (greenwashing), дигитални дезинформации и скриено лобирање.

„Зелениот пејнтинг“ е практика во која компанија или организација се претставува како поодржлива отколку што навистина е, преку селективни или погрешни тврдења за влијанието врз животната средина. Според научниците, за справување со ваквите практики потребни се поголема транспарентност при политичките донации и построги правила против доведувачките тврдења за животната средина.

7. Војните ја усложнуваат енергетската транзиција

Меѓународните конфликти, меѓу кои војната во Украина и војната против Иран, придонесуваат за нееднаков развој на енергетската транзиција. Додека некои богати држави го забрзуваат преминот кон обновливи извори на енергија, други ја зголемуваат производството на фосилни горива за да ја обезбедат енергетската сигурност.

Ова создава дополнителни предизвици за глобалната климатска политика и може да ги продлабочи разликите меѓу земјите. Научниците предупредуваат дека без координирани мерки, енергетската нестабилност може да ја загрози и климатската правда – принципот според кој одговорноста за климатските промени и можностите за справување со нив не се еднакво распределени низ светот.

8. Границата од 1,5 степени станува сè потешко остварлива

Една од централните пораки на извештајот е дека надминувањето на границата од 1,5 Целзиусов степен би ги зголемило ризиците од сериозни и неповратни климатски промени. Оваа граница е дел од целите на Парискиот договор, со кој државите се обврзаа да го ограничат глобалното затоплување и да ги намалат последиците од климатската криза.

Секој дополнителен дел од степенот има значење: со растот на температурата се зголемуваат опасностите за океаните, ледените покривки, водните ресурси и природните системи. Затоа научниците нагласуваат дека намалувањето на емисиите и забрзувањето на климатските мерки остануваат клучни, дури и ако одредени последици веќе не можат целосно да се избегнат.

9. Климатските штети сè полесно се поврзуваат со нивните извори

Развојот на научните методи овозможува попрецизно да се утврди од каде потекнуваат емисиите и како тие придонесуваат за конкретни климатски последици. Ова отвора можности за поголема одговорност на компаниите и државите, вклучително и преку судски постапки.

Ваквиот пристап би можел да стане поважен во споровите поврзани со климатските штети, особено кога заедниците и државите бараат надомест за последиците од поплави, суши и други екстремни настани. Сепак, конкретната правна одговорност зависи од доказите и од законската рамка во секој случај.

10. Денешните одлуки сè уште ја одредуваат идната штета

И покрај предупредувањата за долгорочните последици од досегашните емисии, извештајот не заклучува дека иднината е однапред целосно одредена. Напротив, научниците нагласуваат дека обемот на климатската штета сè уште зависи од тоа колку брзо ќе се намалат емисиите, како ќе се управува со природните ресурси и колку доследно ќе се спроведуваат климатските политики.

Потребни се координирани мерки во енергетиката, земјоделството, управувањето со водите и заштитата на природата, но и поголема транспарентност и одговорност од компаниите и политичките институции. Колку подолго се одложуваат овие промени, толку поскапи и потешки за справување може да станат последиците.

Главната порака на научниците е јасна: дел од климатските промени веќе се неизбежни, но тоа не значи дека сите идни штети се однапред одредени. Одлуките што се носат денес ќе влијаат врз тоа колку сериозни ќе бидат климатските последици за следните генерации.