ПОДНАСЛОВ

Здравствената криза во Гостивар веќе седми ден не стивнува, бројот на граѓани со симптоми на гастроентеритис надмина 3.000, официјално е прогласена епидемија, а Основното јавно обвинителство отвори истрага против тројца осомничени откако утврди дека загадувањето на водата за пиење не било случајност, туку последица на поставени пумпи во канал со загадена вода.

Сепак, наместо кризата да се приближува кон крај, денес се отвора ново прашање, дали институциите го поставиле погрешниот приоритет, откако лабораториските резултати за причинителот на заразата не се достапни ниту за јавноста ниту за лекарите поради барање на обвинителството?

Како почна – пумпи поставени за „тестирање притисок“

Според официјалното соопштение на Основното јавно обвинителство во Гостивар, на 25 јуни вработени во ЈП „Комуналец“ – Гостивар, по налог на в.д. директорката на претпријатието, техничкиот раководител на Секторот за технички работи и раководителот на Одделението за водовод, канализација и градежни работи, поставиле три потопни пумпи во канал со површинска, загадена вода, во близина на преливната комора на системот што ја снабдува со вода Општина Гостивар и дел од околните села. Целта, наводно, била тестирање на притисокот во водоводниот систем.

Проблемот е што две од трите пумпи останале активни далеку подолго од планираното – сè до 16 јули, кога на терен била извршена инспекција. Тогаш било констатирано дека пумпите, преку потисни црева поставени низ преливен отвор, континуирано пренесувале вода со штетни материи од отворениот канал директно во комората каде што се наоѓа веќе третираната вода наменета за пиење.

Резултатот бил мешање на загадена и чиста вода директно во главниот цевковод на градскиот водовод, во период подолг од три недели.

Забрана, цистерни и прогласена епидемија

По откривањето на пумпите, Агенцијата за храна и ветеринарство веднаш воведе времена забрана за употреба на водата од градскиот водовод. Институтот за јавно здравје на 18 јули издаде детални препораки за жителите, вода исклучиво флаширана или превриена за пиење, готвење и миење заби, со препорачани најмалку четири литри по лице дневно.

Градот Скопје испрати цистерни со вода, а Владата воведе дистрибуција од 50.000 литри вода дневно за гостиварчани. Локалниот огранок на ВМРО-ДПМНЕ дополнително обезбеди 30.000 шишиња вода за граѓаните. И покрај преземените мерки, бројот на заболени граѓани продолжи да расте. На 19 јули, Центарот за јавно здравје, Тетово официјално пријави епидемија на подрачјето на Гостивар, наведувајќи дека бројот на заболени го надминал епидемиолошкиот праг на неделно ниво.

Во тој момент, само во претходните 24 часа, во гостиварската болница биле прегледани околу 200 пациенти на Инфективното одделение и уште околу 110 деца на Педијатрија, најголемиот дел со дијареа, повраќање и дехидратација. До денес, вкупниот број граѓани што побарале лекарска помош надмина 3.000.

Обвинителството потврди – загадувањето било намерно

На 20 јули, Основното јавно обвинителство во Гостивар донесе наредба за спроведување истражна постапка против тројцата осомничени за тешко дело против животната средина и природата, предизвикано со дејствија на загадување на вода за пиење.

Лабораториските анализи на Институтот за јавно здравје, направени по наредба на јавниот обвинител, покажаа дека водата во отворениот канал содржела 2.419,6 cfu/100 мл колиформни бактерии, речиси 48 пати над максимално дозволените 50 cfu/100 мл за таа категорија вода. Во каптираниот извор, наменет директно за пиење, каде според прописите не смее да се детектира ниту една бактерија, биле пронајдени 39 cfu/100 мл.

Дополнително, во примерок земен од чешма на улица ЈНА во Гостивар била измерена концентрација на резидуален хлор од 1,1 мг/л, повеќе од двојно над дозволениот максимум од 0,5 мг/л, веројатно како резултат на итна, засилена дезинфекција откако било откриено загадувањето.

Јавниот обвинител оцени дека се исполнети условите за основано сомнение за сторено кривично дело, а осомничените се лишени од слобода додека трае истрагата.

Новиот спор – кому прво му треба резултатот

Токму кога изгледаше дека сликата конечно се разјаснува, се отвори ново прашање. Министерот за здравство Сашо Клековски и директорката на Институтот за јавно здравје денеска соопштија дека резултатите од анализите на водата се готови, но не можат јавно да бидат објавени бидејќи се чека согласност од Јавното обвинителство, со образложение дека станува збор за податоци што се дел од предистражна постапка.

Реагирајќи на тоа, професорот на Медицинскиот факултет во Скопје и поранешен директор на Институтот за микробиологија и паразитологија, д-р Никола Пановски, преку јавна објава на социјалните мрежи оцени дека образложението за необјавување на наодите не е прифатливо од аспект на јавното здравје.

Тој постави хипотетичко сценарио, пациент лекуван со симптоми на труење, каде обвинителството веќе располага со лабораториски резултати, но забранува нивно споделување во интерес на истрагата, додека лекарот што го лекува пациентот останува без клучната информација. Пановски посочи дека доколку во меѓувреме пациент почине, а подоцна се утврди дека постоел лек што можел да го спаси, семејството би имало основа да ги тужи и обвинителството и здравствените власти.

Логиката зад критиката е дека познавањето на конкретниот причинител на заразата има директно значење за здравствените служби, овозможува попрецизна епидемиолошка проценка, подобро следење на контактите, поефикасни превентивни мерки и потврдување на изворот на инфекцијата.

Иако кај најголемиот дел од акутните цревни инфекции терапијата останува симптоматска, лабораториските резултати сепак имаат значење за управувањето со кризата од аспект на јавното здравје, особено доколку станува збор за специфичен бактериски или паразитарен причинител.

Правната логика наспроти здравствената итност

Од друга страна, позицијата на обвинителството – дека резултатите се дел од предистражна постапка и подлежат на процедурална доверливост – е правно основана категорија, во согласност со општите правила за заштита на доказите во кривичната постапка пред официјално да биде утврдена одговорност.

Прашањето што останува отворено не е дали кривичната постапка треба да ги следи своите правила, туку дали тие правила навистина забрануваат внатрешна размена на информации меѓу државните институции – конкретно, дали лабораториските наоди можат да бидат доставени до Центарот за јавно здравје и лекарите под службена доверливост, без нивно јавно објавување, наместо целосно да останат недостапни до завршување на истрагата.

Каде стои случајот денес

Со над 3.000 заболени граѓани, официјално прогласена епидемија, потврдена контаминација на водоводниот систем и тројца осомничени под истрага, кризата во Гостивар веќе не е само прашање на инфраструктура или инцидент. Таа отвора и поширока институционална дилема – како државата треба да ги балансира обврските за спроведување правда и заштита на јавното здравје кога двете се случуваат истовремено.

Граѓаните на Гостивар, во меѓувреме, продолжуваат да чекаат – и безбедна вода за пиење, и целосен одговор за тоа што точно ги разболело.