Интернетот никогаш не требаше да биде бесплатен. Оваа провокативна теза сè почесто се слуша во технолошките кругови, особено во време кога вештачката интелигенција и големите јазични модели отвораат нови прашања за квалитетот, одржливоста и вредноста на дигиталната содржина.

Според ваквото гледиште, денешните проблеми со монетизацијата на вештачката интелигенција, преплавеноста со неквалитетни информации и деградацијата на интернет-платформите имаат корени уште во раните денови на светската мрежа, кога пристапот до информации беше речиси целосно бесплатен.

Ентузијазмот не е деловен модел

Во деведесеттите години интернетот беше претставуван како „големиот изедначувач“ – технологија која на секого му овозможува еднаков пристап до знаење и информации. Илјадници корисници создаваа веб-страници, форуми и енциклопедии од ентузијазам, без финансиски интерес.

Додека мрежата беше мала, овој модел функционираше. Но, со експлозивниот раст на интернетот, се појави прашањето кој ќе го финансира создавањето квалитетна содржина.

Кога корисникот станува производ

Компаниите како Google и Meta не понудија бесплатни услуги од алтруизам. Нивниот бизнис-модел се темелеше на вниманието на корисниците и на податоците што тие ги оставаат зад себе. Така се роди економијата во која корисникот не е клиент, туку производ. Колку повеќе време поминува на платформата, толку е повреден за огласувачите.

Резултатот е појава која многумина денес ја нарекуваат „еншификација“ (enshittification) – постепено влошување на платформите кои почнуваат да ја наградуваат количината наместо квалитетот на содржината.

Истата приказна сега се повторува со вештачката интелигенција

Со појавата на алатки како OpenAI и Anthropic, милиони луѓе добија бесплатен пристап до напредни системи за вештачка интелигенција. Но, критичарите предупредуваат дека истата логика повторно се повторува. Корисниците секојдневно создаваат огромни количини содржина, прашања и барања – од сериозни истражувања до забавни експерименти и бесконечни варијации на истите задачи.

Според старата програмерска изрека „garbage in, garbage out“, квалитетот на резултатите зависи од квалитетот на влезните податоци. Ако системите се хранат со огромни количини неквалитетна содржина, постои ризик и нивните одговори со текот на времето да станат помалку корисни.

Дали наплатата носи поголема одговорност?

Поддржувачите на оваа теза тврдат дека наплатата не гарантира подобар квалитет, но создава чувство на одговорност. Корисникот што плаќа услуга почесто размислува како и зошто ја користи. Дури и симболична цена може да влијае врз однесувањето и да го намали бројот на бесцелни барања, спам-содржини и автоматски генерирани текстови.

Аргументот против: Плаќањето ги исклучува сиромашните

Критичарите, пак, предупредуваат дека ваквиот пристап носи нов проблем. Финансиската бариера не го филтрира само лошиот квалитет, туку и луѓето со помали финансиски можности. Како пример често се наведува Wikipedia, која успева да одржува високо ниво на квалитет без задолжителна претплата, благодарение на системите за проверка, уредување и заедничка одговорност.

Со експлозивниот развој на вештачката интелигенција, прашањето кој треба да ја плаќа дигиталната содржина повторно станува актуелно. Додека едни сметаат дека бесплатниот интернет создаде невидена демократизација на знаењето, други предупредуваат дека токму тој модел довел до пренатрупаност со содржини и пад на нивниот квалитет.

Она што е сигурно е дека во ерата на вештачката интелигенција, старите дилеми за вредноста на информацијата добиваат сосема ново значење.