Европската организација за нуклеарни истражувања (ЦЕРН) на 10 септември 2008 година го испрати првиот сноп честички низ Големиот хадронски судирач, означувајќи го почетокот на најскапиот научен експеримент на планетата. И покрај тужбите и глобалната паника дека подземниот прстен долг 27 километри ќе создаде микроскопска црна дупка и ќе ја проголта Земјата, протоните успешно ја поминаа патеката на границата меѓу Швајцарија и Франција, а апокалипсата изостана.
Во неделите пред 10 септември 2008 година, вниманието на светската јавност не беше насочено кон честичната физика, туку кон стравувањата од ненадеен крај на цивилизацијата. Група критичари поднесоа тужба пред Европскиот суд за човекови права во Стразбур, со барање за итно стопирање на машината. Нивната теза беше дека судирите со брзина блиска до светлината ќе создадат стабилни микроскопски црни дупки или таканаречена „чудна материја“ што ќе ја претвори Земјата во густа маса.
Судот го отфрли барањето. Научните тимови на ЦЕРН објавија детални безбедносни анализи потврдувајќи дека природните космички зраци милијарди години удираат во Земјината атмосфера со многу повисоки енергии без никакви штетни последици. Сепак, телефонските централи во контролната соба во Женева беа преплавени со повици од исплашени граѓани.
Точно во 10 часот и 28 минути наутро, инженерите го испратија првиот сноп протони низ тунелот сместен 100 метри под земја. Честичките патуваа водени од илјадници суперспроводливи магнети изладени на температура пониска од онаа во длабокиот вселенски простор, односно на минус 271,3 Целзиусови степени.
За помалку од еден час, протоните го поминаа целиот круг од 27 километри. На мониторите во контролната соба се појавија две светли точки што означија дека снопот стигнал до целта. Проектниот лидер Лин Еванс во тој момент изјави: „Ова е фантастичен момент, сега со нетрпение очекуваме нова ера во разбирањето на потеклото и еволуцијата на универзумот.“ На тој ден немаше судири на честички, туку само тестирање на стабилноста на снопот во еден правец.
Изградбата на Големиот хадронски судирач траеше повеќе од една деценија, со вкупен буџет што надмина десет милијарди долари обезбедени од земјите членки на ЦЕРН и меѓународните партнери. Примарната научна цел беше пронаоѓање на Хигсовиот бозон, честичката што им дава маса на сите други фундаментални честички според Стандардниот модел.
Почетниот триумф се соочи со сериозен прекин само девет дена подоцна, кога дефект на електричните споеви предизвика истекување на течен хелиум и го оштети тунелот, што ја одложи работата за повеќе од една година. Поправките чинеа дополнителни десетици милиони долари, но инвестицијата се исплатеше во јули 2012 година, кога физичарите официјално го потврдија откривањето на Хигсовиот бозон.
Потрагата по Хигсовиот бозон траеше речиси половина век, откако теорискиот физичар Питер Хигс и неговите соработници во 1964 година пресметаа дека мора да постои енергетско поле низ кое честичките добиваат инерција и маса. Без ова поле, електроните и кварковите би летале низ вселената со брзина на светлината без можност да се сврзат во атоми, а со тоа ѕвездите, планетите и материјата воопшто не би постоеле.
Сепак, етикетата „Божја честичка“ не потекнува од лабораториите во Женева, туку од издавачки маркетинг во САД. Нобеловецот Леон Ледерман во 1993 година напиша книга за мачната потрага по овој бозон и сакаше да го наслови делото „Проклетата честичка“ (The Goddamn Particle) поради фрустрацијата од тоа колку тешко се лови. Издавачот процени дека зборот е премногу груб за пазарот и го скрати насловот во „Божјата честичка“ (The God Particle), што со децении создаваше погрешен впечаток за теолошка димензија на експериментите во ЦЕРН. Самиот Питер Хигс, како убеден атеист, отворено протестираше против терминот, посочувајќи дека надимакот непотребно ги навредува верниците и ја искривува научната суштина.
