Европската валута влегува во период на сериозен притисок. Американскиот долар достигна највисока вредност во последните 18 месеци, додека еврото годинава изгуби околу пет проценти од вредноста во однос на него. Зад ваквото движење не стои само силата на американската економија, туку и сè поголемата загриженост за јавните финансии, политичката нестабилност и економскиот раст во Европа.

За Македонија, која одржува стабилен курс на денарот кон еврото и е силно поврзана со европскиот пазар, ова е многу повеќе од вест од меѓународните финансиски берзи.

Кога еврото слабее во однос на доларот, за истата количина нафта, гас или суровини чија цена е изразена во долари се потребни повеќе евра, а со тоа и повеќе денари. Тоа може да создаде дополнителен притисок врз цените, дури и без промена на курсот денар–евро.

Една од главните причини за слабеењето на еврото се проблемите во големите европски економии. Франција се соочува со високи буџетски дефицити, растечки трошоци за задолжување и политичка неизвесност, додека инвеститорите внимателно ги следат и финансиските ризици во Италија.

Разликата меѓу приносите на француските и германските државни обврзници значително се зголеми, што покажува дека инвеститорите бараат повисока премија за ризик за да ѝ позајмат пари на Франција.

Истовремено, американската економија покажува поголема отпорност, а високите каматни стапки го прават доларот попривлечен за меѓународниот капитал.

Европската централна банка се наоѓа пред тешка одлука. Инфлацијата во еврозоната достигна 3,8 проценти во септември, значително над целта од два проценти. Според анкетата на Reuters од 8 октомври, економистите очекуваат ЕЦБ да ги задржи каматите непроменети во октомври, но мнозинството предвидува ново зголемување во декември.

Тоа создава опасна комбинација: слаба валута, скапа енергија и повисоки камати што можат дополнително да го забават економскиот раст.

Македонија: стабилен денар, но поскап долар

За македонските граѓани е важно да се направи разлика меѓу слабеењето на еврото на светските пазари и стабилноста на денарот.

Денарот останува стабилен во однос на еврото, со курс од приближно 61,5 денари за едно евро. Тоа значи дека падот на еврото во однос на доларот не подразбира автоматско поскапување на еврото во домашните менувачници.

Но, бидејќи денарот практично го следи еврото, тој истовремено слабее во однос на американскиот долар.

Последиците најмногу можат да се почувствуваат кај енергенсите и производите што се набавуваат по доларски цени.

Нафтата на светските берзи традиционално се тргува во долари. Ако нејзината доларска цена остане иста, а доларот зајакне, увозната цена изразена во денари расте. Ако истовремено поскапи и самата нафта, притисокот е двоен.

Ваквата состојба може да се прелее врз транспортот, производството, земјоделството и на крај врз цените на производите во продавниците.

Сепак, поскапувањето не е автоматско и со ист интензитет кај сите производи. Зависи од увозните договори, залихите, конкуренцијата, трговските маржи и од тоа колкав дел од трошоците компаниите ќе пренесат врз потрошувачите.

Најновите податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека годишната инфлација во Македонија во септември достигнала 2,7 процентина годишно ниво.

Иако вкупниот индекс на трошоците за живот останал непроменет на месечно ниво, храната и безалкохолните пијалаци поскапеле за 0,5 проценти, додека транспортот поевтинил за 3,4 проценти.

Ова е особено важно во момент кога меѓународните енергетски пазари повторно се соочуваат со нестабилност. На 8 октомври цената на суровата нафта Brent се искачи над 105 долари за барел, во услови на зголемени тензии и напади врз танкери во близина на Ормускиот Теснец.

Доколку слабото евро и високите цени на енергенсите продолжат истовремено, Македонија би можела да се соочи со нов увезен инфлаторен притисок.

Тоа не значи дека сите цени веднаш ќе пораснат. Но значи дека просторот за нивно стабилизирање станува потесен, особено кај производите со високи транспортни и енергетски трошоци.

Извозниците може да добијат, но европското забавување носи поголем ризик

Слабата валута не носи исклучиво негативни последици. За компаниите што извезуваат на пазари каде што продажбата се наплатува во долари, поевтиното евро може да ја подобри ценовната конкурентност.

Меѓутоа, за Македонија многу поважно е што ќе се случува со побарувачката во Европската Унија.

Според Државниот завод за статистика, во првите осум месеци од 2026 година македонскиот извоз достигнал 5,74 милијарди евра, а увозот 8,15 милијарди евра. Земјите членки на ЕУ учествувале со 58,5 проценти во вкупната надворешнотрговска размена.

Европската Унија е уште поважна како извозен пазар. Според податоците на Делегацијата на ЕУ, во 2025 година на Унијата отпаѓале 76 проценти од македонскиот извоз.

Тоа ја прави македонската економија особено чувствителна на економските движења во Германија и другите големи европски индустриски земји.

Ако европските компании ги намалат инвестициите, производството и нарачките поради високите камати и поскапата енергија, последиците можат да се почувствуваат и кај домашните производители, особено во автомобилската индустрија и кај добавувачите поврзани со европските производствени синџири.

Така, евентуалната корист од послабото евро за одредени извозници може да биде надмината од намалената побарувачка.

Што ќе се случи ако еврото продолжи да паѓа?

Дел од финансиските аналитичари очекуваат дополнително слабеење. Аналитичарот Бенџамин Форд од Macro Hive, цитиран од Reuters, прогнозира дека еврото би можело да падне на 1,10 долари во следниот месец. Тоа е сценарио, а не сигурен исход.

Ако се оствари, последиците за Македонија би зависеле од неколку истовремени движења: цените на нафтата и гасот, побарувачката од европските партнери и одлуките на централните банки.

За илустрација, при непроменета цена на увозен производ од 1.000 долари и приближен курс од 61,5 денари за евро:

Само поради курсната разлика, производот би поскапел за околу 5,5 проценти во денари при пад на еврото од 1,16 на 1,10 долари, иако неговата доларска цена воопшто не се променила. Ова е илустративна пресметка, без царини, даноци и други трошоци.

Дали послабото евро ќе ги погоди и платите?

Номиналните плати во денари нема автоматски да се намалат поради падот на еврото. Ниту платите изразени во евра ќе се променат само поради движењето на евро-доларскиот курс.

Но ако поскапат увозните производи, енергенсите и услугите, реалната куповна моќ на граѓаните може да ослаби.

За домаќинствата не е пресудно само колку денари добиваат на крајот од месецот, туку и колку храна, гориво и други производи можат да купат со тие пари.

Токму затоа валутните движења на светските пазари можат да имаат последици и за семејниот буџет во земја која формално не го користи еврото како домашна валута.