Европската централна банка предупредува дека поскапувањето на енергенсите и екстремните временски услови повторно создаваат притисок врз цените на храната. Според најновите проекции, инфлацијата кај прехранбените производи во еврозоната може да достигне 3,4 проценти во третиот квартал од 2027 година. Иако станува збор за европска прогноза, нејзините ефекти можат да се почувствуваат и во Македонија.

Цените на храната во Европа престанаа да растат со темпото што ги погодуваше домаќинствата во претходните години, но тоа не значи дека производите на полиците се вратија на старите цени. Напротив, за многу семејства храната и натаму претставува значителен товар во месечниот буџет.

Сега се појавува нов ризик. Европската централна банка (ЕЦБ) предупредува дека комбинацијата од скапа енергија, нарушени синџири на снабдување и неповолни временски услови може повторно да го забрза поскапувањето на храната.

Особено загрижувачко е што ефектите од денешните трошоци за производство не се пренесуваат веднаш врз малопродажните цени. Дел од нив можат да се појават на полиците дури по неколку месеци.

Храната поскапува побавно, но граѓаните плаќаат повеќе од порано

Податоците на ЕЦБ покажуваат дека инфлацијата на храната во еврозоната се намалила од 2,6 проценти во јануари на 1,1 процент во август 2026 година, што било најниско ниво од средината на 2021 година.

Но во септември повторно се забележува зголемување, на 1,3 проценти.

Иако процентите изгледаат релативно ниски, тие не означуваат намалување на цените, туку забавување на нивниот раст.

Тоа е суштинската разлика што потрошувачите најмногу ја чувствуваат.

Кога некој производ ќе поскапи од 100 на 130 денари, а следната година неговата цена ќе се зголеми за само еден процент, производот не станува повторно достапен по старата цена. Тој продолжува да поскапува, само побавно.

Токму затоа намалувањето на инфлацијата не се претвора автоматски во олеснување за семејниот буџет.

Од скапото гориво до поскапиот леб

Европската централна банка посочува дека најголемата опасност произлегува од пренесувањето на енергетските трошоци врз производството на храна.

Земјоделството зависи од гориво за механизацијата, енергија за наводнување, вештачки ѓубрива и транспорт.

Прехранбената индустрија дополнително користи електрична енергија, гас, амбалажа и логистички услуги.

Кога овие трошоци растат, производителите не секогаш веднаш ги зголемуваат цените. Дел од поскапувањето привремено го апсорбираат преку своите маржи, но подоцна може да го пренесат врз потрошувачите.

Според анализата на ЕЦБ, порастот на цените на енергенсите веќе се чувствува во производните трошоци, особено кај вештачките ѓубрива.

Нарушувањата на снабдувањето преку Ормускиот Теснец дополнително ги зголемија притисоците врз цените на репроматеријалите.

Тоа значи дека денешното поскапување на енергијата може да стане утрешно поскапување на основните прехранбени производи.

Во 2027 година инфлацијата на храната може да достигне 3,4 проценти

Септемвриските макроекономски проекции на ЕЦБ предвидуваат дека инфлацијата кај храната во еврозоната ќе се забрзува во текот на следните четири квартали.

Врвот се очекува во третиот квартал од 2027 година, кога би можела да достигне 3,4 проценти.

Тоа не значи дека целата храна ќе поскапи за ист процент, ниту дека станува збор за раст во однос на денешните цени за точно 3,4 проценти.

Показателот се однесува на годишната стапка на инфлација кај храната во еврозоната.

ЕЦБ истовремено оценува дека очекуваниот нов инфлациски бран би бил значително поблаг од оној што следуваше по почетокот на руската инвазија врз Украина во 2022 година.

Но, за домаќинствата што веќе се соочуваат со високи животни трошоци, и умерено ново поскапување може да значи дополнителен финансиски притисок.

Временските непогоди стануваат сè поскап фактор

Покрај енергијата, климатските промени се вториот голем ризик за цените на храната.

Сушите, топлотните бранови и обилните врнежи можат да ги намалат земјоделските приноси, да предизвикаат недостиг на одредени производи и да ги зголемат трошоците за производство.

ЕЦБ посочува дека екстремните временски услови веќе имаат мерлив ефект врз цените на непреработената храна во Европа.

Според претходна анализа на банката, топлотниот бран од летото 2025 година се проценува дека ги зголемил цените на непреработените прехранбени производи во еврозоната за 0,4 до 0,7 процентни поени во период од една година.

Дополнителен ризик претставува и климатскиот феномен Ел Нињо, кој може да влијае врз глобалните земјоделски приноси и цените на суровините.

Што значи европското предупредување за Македонија?

Иако Македонија не е дел од еврозоната, случувањата на европските и светските пазари се важни и за домашните цени.

Македонската економија зависи од увоз на енергенси, репроматеријали и дел од прехранбените производи.

Кога растат меѓународните цени на горивата, транспортот и земјоделските суровини, тоа создава дополнителни трошоци и за домашните компании.

Според последните објавени податоци на Државниот завод за статистика, општото ниво на потрошувачките цени во Македонија во септември останало непроменето во однос на август 2026 година.

Но, месечната стабилност на вкупниот индекс сама по себе не гарантира дека нема да се појават нови притисоци врз цените на храната.

Посебно важно ќе биде како ќе се движат цените на пченицата, брашното, маслото, млечните производи, зеленчукот и транспортните услуги.

Европските проекции не можат директно да се пренесат врз Македонија, но предупредуваат на ризици што домашните производители и потрошувачи не можат целосно да ги избегнат.

Најголемиот проблем е што цените не се враќаат назад

За потрошувачите, прашањето не е само дали инфлацијата ќе изнесува еден, три или пет проценти.

Многу поважно е колкав дел од месечните приходи мора да се потроши за основните животни потреби.

Ако платите не растат доволно брзо за да го надоместат претходното поскапување, дури и период на ниска инфлација може да остави чувство на намалена куповна моќ.

Затоа новото предупредување на ЕЦБ пристигнува во чувствителен момент.

Европската инфлација кај храната привремено забави, но производните трошоци повторно создаваат притисок.