На 12 јули светот го одбележува Денот на хартиената кеса. Денот е неформален, без официјален основач или резолуција, но со јасна порака: хартиените, платнените и другите алтернативи на пластичните кеси треба да станат правило, а не исклучок. Поттикнувањето на нивната употреба се вклопува во глобалното движење против пластиката за еднократна употреба, кое во последните години доби законска поддршка на повеќе континенти.
Светот: 500 милијарди кеси, 5 билиони парчиња пластика во океаните
Светот употребува приближно 500 милијарди пластични кеси годишно, или околу 1,4 милиони кеси секоја минута. Пластичните кеси сочинуваат околу 18 отсто од вкупниот морски отпад. За нивното распаѓање се потребни од 20 до 1.000 години, во зависност од дебелината на материјалот и условите во животната средина.
Најмалку 91 земја вовела целосна или делумна забрана за пластичните кеси до средината на 2024 година, а проценките за 2025 година покажуваат дека бројот веројатно надминал 100. Во Кенија, по воведувањето на забраната, е забележано намалување на видливиот пластичен отпад за 80 отсто, во Калифорнија потрошувачката на кеси се намалила за 71,5 отсто, а Кина за четири години ја намалила употребата на пластични кеси за 40 милијарди парчиња.
Интересен факт е дека една пластична кеса за еднократна употреба во просек се користи само 12 минути пред да биде фрлена. Од друга страна, памучната торба треба да се употреби повеќе од 20.000 пати за да има помал вкупен јаглероден отпечаток од пластичната, ако се земе предвид нејзиното производство.
Македонија: Два милиони евра собрани, но кесата не исчезна
На 1 декември 2021 година Македонија ги забрани лесните пластични кеси за носење стоки. Биоразградливите кеси останаа дозволени, но со задолжителна наплата од 15 денари. Многу лесните пластични кеси потенки од 15 микрони се целосно забранети. Казните за трговците што го прекршуваат законот се движат од 9.000 до 140.000 евра.
Само до крајот на 2022 година од продажбата на биоразградливите кеси биле собрани речиси два милиони евра. Средствата се наменети за еколошки проекти, набавка на контејнери и кампањи за подигање на јавната свест.
Но реалноста е покомплексна. Забраната во голема мера остана само формална законска обврска. Во големите маркети пластичните кеси исчезнаа од касите, но во одделите за овошје, зеленчук и месо тие продолжија да се користат. Во помалите продавници, пилјарите и на пазарите производите и натаму најчесто се пакуваат во пластични кеси. Еко-свест предупреди дека потрошувачите не можат со голо око да утврдат дали кесата е пластична или биоразградлива, освен според натписот, кој не секогаш е гаранција за вистинскиот состав. Тоа може да се потврди само со лабораториска анализа, а такви испитувања кај нас досега не биле спроведени.
По 1 јуни 2024 година условите за биоразградливост дополнително се заострени: дозволени се само кеси изработени од материјали што се разградуваат во вода, јаглерод диоксид и биомаса, согласно стандардот МКС EN ISO 17556:2020.
ЕУ: Цел се најмногу 40 кеси по лице годишно
Европската директива за пластични кеси ги обврзува земјите членки да обезбедат годишната потрошувачка да не надминува 40 лесни пластични кеси по лице до крајот на 2025 година. Регулативата за пакување и отпад од пакување (PPWR) воведува дополнителни ограничувања и нови правила што постепено ќе се применуваат во наредните години.
Пристапот се разликува од земја до земја. Италија и Литванија имаат строги ограничувања, Данска, Бугарија и Шпанија применуваат наплата, Холандија и Шведска имаат задолжителна наплата за кесите, а Велика Британија ја намали употребата за 98 отсто откако во 2015 година воведе наплата, која подоцна беше зголемена. Германија, пак, ги укина бесплатните пластични кеси во маркетите.
За споредба, Русија сè уште нема национална регулатива за пластичните кеси, а просечниот жител користи околу 181 кеса годишно.
Интересни факти
Хартиената кеса е постара од пластичната речиси еден век. Маргарет Најт ја измислила машината за производство на хартиени кеси со рамно дно во 1870 година. Нејзиниот пронајдок се смета за една од најзначајните иновации во секојдневниот живот, а патентот првично ѝ бил оспоруван.
Пластичната кеса е измислена во 1965 година од шведскиот инженер Стен Густав Тулин. Неговата идеја за лесна и практична алтернатива на хартиената кеса со текот на времето доведе до производ што денес се користи околу 500 милијарди пати годишно.
