Астрономите открија нов кандидат за џуџеста планета во надворешните делови на Сончевиот систем, зад орбитата на Плутон. Објектот, кој засега ја носи привремената ознака ЕД138, би можел да биде поголем од Церера, најмалата од петте официјално признати џуџести планети.

Откритието е резултат на набљудувањата со опсерваторијата „Вера К. Рубин“, нов телескоп во Чиле, опремен со една од најголемите дигитални камери во светот. Телескопот е дизајниран да снима големи делови од небото во кратки интервали, овозможувајќи им на научниците да откриваат и следат објекти што се движат низ Сончевиот систем.

Сепак, ЕД138 сè уште не е официјално класифициран како џуџеста планета. За тоа ќе бидат потребни дополнителни набљудувања и попрецизни податоци за неговите физички својства.

Како е откриен објектот што со години останувал незабележан?

Метју Холман, виш астрофизичар во Институтот „Смитсонијан“ и предавач по астрономија на Универзитетот „Харвард“, користел компјутерска програма што ја развил заедно со колеги за да ги анализира податоците собрани од телескопот „Рубин“ во текот на 2026 година.

Програмата пребарувала милијарди забележани појавувања на подвижни објекти. Кога го издвоил ЕД138, Холман најпрво проверил дали станува збор за вистински сигнал или за грешка во податоците.

За да го потврдат откритието, тој и неговиот колега Марио Јуриќ, главен научник за истражување на Сончевиот систем во рамките на проектот „Рубин“ и професор по астрономија на Универзитетот во Вашингтон, ги анализирале и претходните набљудувања.

Јуриќ пронашол уште 20 забележани појавувања на објектот, кои датираат од март 2026 година. Со комбинирање дополнителни податоци, истражувачите успеале да ја реконструираат неговата орбита наназад приближно десет години.

И покрај тоа, научниците нагласуваат дека откритието сè уште е во рана фаза.

„Во овој момент, тоа сè уште е само кандидат. Навистина треба да утврдиме колку е голем објектот, а за тоа веројатно ќе бидат потребни уште неколку месеци“, изјавил Холман за Си-Ен-Ен.

Што се знае за ЕД138?

Според сегашните процени, дијаметарот на ЕД138 се движи меѓу 600 и 1.500 километри. Ако се потврди дека е толку голем, би можел да ја надмине Церера, чиј дијаметар е околу 940 километри.

Објектот се наоѓа на приближно 46 астрономски единици од Сонцето. Една астрономска единица е просечното растојание меѓу Земјата и Сонцето. Тоа значи дека ЕД138 е оддалечен околу 46 пати повеќе од Сонцето отколку Земјата. Припаѓа на групата транснептунски објекти, небесни тела што орбитираат околу Сонцето надвор од орбитата на Нептун.

ЕД138 не може да се види со голо око. Според Холман, сепак, доволно е светол за да може да го забележат и многу искусни аматерски астрономи, доколку знаат каде да го бараат. Една од причините зошто објектот не бил откриен порано е неговата положба на јужната небесна полутопка. Тоа ги ограничува можностите за набљудување од многу телескопи на северната полутопка.

Дополнителен проблем е што, гледано од Земјата, во последните две децении се движел пред позадината на Млечниот Пат. Во овој дел од небото има огромен број ѕвезди, што го отежнува забележувањето на слабите објекти што се движат меѓу нив.

Телескопот „Рубин“ може да открие уште вакви објекти

ЕД138 е едно од небесните тела што ги открива новата опсерваторија „Вера К. Рубин“, чија задача е да создаде детална мапа на небото и да ги следи промените што се случуваат во него. Според Холман, можно е да постојат уште неколку објекти со слични димензии, кои досега останале незабележани. Новите набљудувања би можеле да помогнат во нивното откривање.

Меган Швамб, професорка по астрофизика на Универзитетот „Квинс“ во Белфаст и членка на тимот за истражување на Сончевиот систем при проектот „Рубин“, оценила дека е изненадувачки што толку голем објект бил пронајден толку рано во фазата на пробни набљудувања.

Според неа, комбинацијата од брзината на набљудување, чувствителноста на телескопот и големиот дел од небото што го покрива може значително да го прошири познавањето на Сончевиот систем во следните години.

Зошто Плутон не се смета за планета?

Во 2006 година, Меѓународната астрономска унија усвои нова дефиниција за планета. Според неа, едно небесно тело треба да орбитира околу Сонцето, да има доволно маса за сопствената гравитација да му даде речиси сферичен облик и да ја „исчисти“ својата орбита од други тела со споредлива големина.

Плутон ги исполнува првите два услови, но не и третиот. Поради тоа, беше прекласифициран како џуџеста планета, а бројот на официјално признати планети во Сончевиот систем се намали од девет на осум.

Во моментов, Меѓународната астрономска унија признава пет џуџести планети: Церера, Плутон, Хаумеа, Макемаке и Ерида. Ако ЕД138 биде потврден како нова џуџеста планета, најпрво ќе добие постојан број, а потоа и официјално име. Засега не е познато кое име би му било доделено, ниту како точно ќе се одвива процесот на именување.

„Посматрајте го како посебен свет“

Мишел Банистер, професорка на Универзитетот во Кантербери на Нов Зеланд, која не учествувала во откритието, оценила дека објектот е научно особено интересен поради неговата големина и положбата во Сончевиот систем. Според неа, ЕД138 се наоѓа во категорија на објекти што може да се проучуваат како посебни светови, а не само како мали парчиња материјал што кружат околу Сонцето.

Таа посочила дека во иднина, доколку до објектот биде испратена вселенска сонда, научниците можеби ќе откријат ледени глечери од азот, слични на оние на Плутон. Но, засега тоа е само можност. Истражувачите знаат дека ЕД138 е голем и далечен објект, но неговиот состав, површината и другите физички карактеристики допрва треба да се утврдат.