Студентското движење во Србија оствари изненадувачка изборна победа и го смени долгогодишниот лидер Александар Вучиќ, но претворањето на ветувањата за сеопфатни демократски реформи во реалност може да се покаже многу потешко. Ова го оценува американската новинска агенција Асошиејтед прес (АП) во анализа за предизвиците што ја очекуваат новата власт.

Разнородното движење, без единствен лидер и со мал број кандидати со политичко искуство, вети дека ќе ја искорени корупцијата, ќе ги ослободи медиумите од политичките влијанија и ќе го врати владеењето на правото. Според студентите, овие принципи биле сериозно нарушени во текот на 14-годишното владеење на Вучиќ.

Иако изборната победа им дава силен мандат за промени, новите власти ќе се соочат со бројни пречки. Очекувањата се големи, а по две години наталожено незадоволство, расте и нетрпението на граѓаните.

Формирањето влада може да потрае, а неизвесноста да се продлабочи

Иако Вучиќ го признал поразот само час и половина по затворањето на избирачките места во неделата, според АП може да поминат недели пред да биде формирана новата влада. Во меѓувреме треба да се спроведат постизборните процедури и да се создадат услови за преземање на власта.

Процесот би можел дополнително да се искомплицира поради потребата од претседателски избори, откако Вучиќ минатиот месец поднел оставка од претседателската функција, наведува агенцијата.

АП посочува и на инцидентите по изборите. Иако тие се оценуваат како ограничени во однос на длабоката поларизација и конфронтацијата меѓу политичките табори во Србија, сепак ја покажуваат нестабилноста на ситуацијата. Продолжениот вакуум на власта би можел да го зголеми ризикот од ескалација.

И студентите и Мисијата на Европската Унија во Србија повикаа на мир и трпение.

Медиумите се меѓу најчувствителните точки

Медиумската слобода ќе биде еден од највидливите тестови за новата власт. Експертката за медиуми Снежана Миливојевиќ изјавила за телевизијата Н1 дека ситуацијата е особено чувствителна бидејќи промените се одвиваат „пред очите на сите“, пренесува АП.

Во дел од медиумите под државна контрола веќе се забележуваат спонтани промени, но приватни телевизии, како Информер, продолжиле со пропаганда во корист на Вучиќ, наведува американската агенција.

Студентите порачаа дека се против какви било напади и најавија дека ќе се борат за слободни медиуми преку институциите и законодавниот дом, со цел да се обезбедат слобода на изразување и професионално новинарство.

Миливојевиќ предупредила дека ќе биде тешко да се исполнат високите очекувања на јавноста.

Борбата против корупцијата бара длабоки институционални промени

Студентското движење се појави во контекст на протестите против корупцијата, поттикнати од уривањето на натстрешницата на железничката станица во Нови Сад. Во трагедијата на 1 ноември 2024 година загинаа 16 луѓе.

Борбата против корупцијата стана централна точка во студентската програма од 11 точки. Но, за нејзино спроведување, новата влада ќе мора да се соочи со проблеми што, според АП, со децении се вкоренувале во српското општество: партиски вработувања, клиентелизам, бирократски пречки и недоволна контрола врз институциите.

Студентите најавија длабоки институционални промени, реформи во полицијата и правосудството, како и мерки со кои професионалноста и независноста на полициските службеници и обвинителите би добиле поголема заштита.

Меѓу ветувањата се формирање полициска единица што би одговарала пред независни обвинители, санкционирање корумпирани функционери и преиспитување на големите проекти на претходната влада.

Сепак, АП предупредува дека за ваквите промени ќе биде потребно време. Самата изборна победа не гарантира дека институциите брзо ќе се ослободат од воспоставените политички влијанија.

Европската Унија или Русија: прашањето што студентите го избегнуваа

За време на протестите, студентите внимателно избегнуваа теми што би можеле да го поделат движењето. Меѓу нив беа членството на Србија во Европската Унија и традиционално блиските односи со Русија.

Вучиќ со години водеше политика на балансирање меѓу Москва и Брисел. Напредокот на Србија кон ЕУ е во застој, меѓу другото и поради одбивањето на Белград да се приклучи кон санкциите на Унијата против Русија поради војната во Украина.

Ова прашање ќе ја чека новата влада. Некои претставници на студентската листа веќе најавиле дека политиката на невоведување санкции против Русија нема да се менува. Тоа би можело да ги разочара оние поддржувачи што очекуваат Србија поблиску да се поврзе со Европската Унија и да се оддалечи од Москва.

Односите со Западот се чувствителна тема во Србија уште од бомбардирањето на НАТО во 1999 година и признавањето на независноста на Косово од страна на САД и повеќето земји членки на ЕУ во 2008 година. Русија, пак, во значителен дел од српската јавност се доживува како пријателска земја, особено поради прашањето за Косово, наведува АП.

Брисел нуди поддршка за реформите

И покрај неизвесноста околу идната надворешна политика на Србија, европската комесарка за проширување Марта Кос оценила дека планираните реформи можат да ја приближат земјата до Европската Унија.

По телефонскиот разговор со Илија Срдановиќ, лекарот и носител на студентската листа, Кос на социјалната мрежа Икс напишала дека ЕУ е подготвена да ѝ помогне на новата српска влада да напредува на европскиот пат, пренесува АП.

За студентското движење, следниот предизвик е да ги претвори изборните ветувања во конкретни резултати. Борбата против корупцијата, реформите во правосудството и полицијата, независноста на медиумите и односите со ЕУ ќе покажат колку далеку може да стигне промената што започна со протестите, а доби изборна потврда.