Победата на екстремно десничарската Алтернатива за Германија (АфД) на изборите во Саксонија-Анхалт отвори прашање што оди многу подлабоко од миграциската политика: зошто значителен дел од гласачите во оваа источногерманска покраина чувствуваат дека политичкиот систем повеќе не зборува во нивно име?

Според политичкиот аналитичар Јерун Рејгарт, одговорот не може да се сведе на една тема. Економската несигурност е важен фактор, но заедно со неа делуваат и чувството дека Источна Германија и понатаму е „втората“ Германија, незадоволството од последиците на обединувањето, источногерманскиот идентитет, па дури и романтизираната слика за животот во поранешната Демократска Република Германија.

Саксонија-Анхалт е една од економски послабите германски покраини, а тамошното население особено ги чувствува растот на цените и повисоките трошоци за енергија. Последиците од германското преиспитување на енергетските односи со Русија дополнително го засилија чувството дека економските промени се плаќаат директно од домашниот буџет.

Но, постои интересен парадокс: перцепцијата дека состојбата постојано се влошува не се совпаѓа целосно со економските показатели.

„Ако ги погледнете бројките, состојбите во Саксонија-Анхалт никогаш не биле подобри отколку што се денес“, вели Рејгарт, оценувајќи дека покраината од обединувањето во 1990 година доживеала огромен развој.

Токму јазот меѓу статистиката и личното чувство на граѓаните е важен за разбирање на изборниот резултат.

36 години подоцна, Истокот сè уште го чувствува обединувањето

Демократската Република Германија постоеше од 1949 до 1990 година како социјалистичка држава под силно влијание на Советскиот Сојуз. По падот на Берлинскиот ѕид и повторното обединување на Германија на 3 октомври 1990 година, источниот дел на земјата помина низ драматична економска и општествена трансформација. Преминот од планска кон пазарна економија донесе нови можности, но и големи потреси. Дел од населението и денес има чувство дека по обединувањето Источна Германија главно морала да се приспособи кон моделот што доаѓал од Западот.

Тој историски товар не исчезнал со текот на времето. Кај дел од постарите генерации постои носталгија по одредени аспекти од животот во ДРГ, пред сè по чувството на социјална сигурност и поевтините основни трошоци. Рејгарт забележува дека луѓето се сеќаваат на бесплатната здравствена заштита и пониските цени на гасот и електричната енергија, но во таквите сеќавања често се губи пошироката слика: ДРГ била авторитарна држава со ограничени политички слободи и значително понизок животен стандард.

Уште поважно, носталгијата не е ограничена само на оние кои го живееле тој период. Романтизираната слика за поранешна Источна Германија, според аналитичарот, се пренесува и кај дел од помладите генерации.

АфД го претвори источногерманскиот идентитет во политичка порака

Тука се појавува еден од клучните елементи на стратегијата на АфД. Партијата не се обидува само да ги мобилизира гласачите околу миграцијата. Таа настапува и како политички претставник на луѓето кои сметаат дека нивниот источногермански идентитет е потценет. Тоа помага да се објасни и зошто кај дел од гласачите не наидуваат на силен отпор ниту нејзините поповолни ставови кон Русија.

Во одредени делови од Источна Германија, историското сеќавање на животот во советската сфера на влијание се толкува различно од доминантниот западногермански наратив. За дел од гласачите, тоа не се поврзува првенствено со репресијата, туку со сеќавањето дека „системот функционирал“.

Овој тип носталгија понекогаш има и визуелен израз. Рејгарт забележува дека на улиците може да се видат луѓе со фудбалски дресови и симболи поврзани со поранешната ДРГ.

Миграцијата е тема, но не е целата приказна

Ако АфД ја гради својата политика само врз миграцијата, тогаш изборниот резултат во Саксонија-Анхалт би бил тешко објаснив. Покраината има нешто повеќе од два милиони жители и е меѓу економски послабите германски покраини. Истовремено, има релативно мал удел на население со миграциско потекло. Историското наследство повторно игра улога.

За разлика од Западна Германија, Источна Германија во времето на ДРГ немала големи мигрантски заедници. Дополнително, по обединувањето голем број образовани и млади луѓе заминале кон западниот дел на земјата во потрага по подобри можности. Последиците се чувствуваат и денес: стареење на населението, празнење на дел од руралните средини и слабеење на локалните социјални мрежи.

„Социјалните структури и мрежи ослабнаа, додека населението старееше. Така остануваат сè помалку луѓе, а недостигот на социјална кохезија придонесува за радикализација“, вели Рејгарт.

И токму во таква средина миграцијата станува дел од поширока приказна за идентитетот. Дел од гласачите сметаат дека традиционалните симболи на германскиот идентитет се потиснати од мултикултурализмот. АфД ја користи таа перцепција, претставувајќи се како заштитник на „традиционална Германија“.

Глас за АфД не мора секогаш да значи глас за целата нејзина идеологија

Рејгарт предупредува дека изборниот резултат не треба автоматски да се толкува како целосно идеолошко определување на сите гласачи за АфД. За дел од нив, гласањето е пред сè протест.

Пораката е едноставна: „Сакаме промени“. Кога се прашува што подразбираат под тие промени, според Рејгарт најчесто прво се појавува економијата, потоа прашањата поврзани со идентитетот, а дури потоа миграцијата. Тоа ја прави АфД привлечна за многу поширок круг луѓе од оној што би можел да се очекува само врз основа на нејзината партиска идеологија.

„44 проценти е едноставно многу широк сегмент од населението кој е незадоволен од една или друга причина“, оценува аналитичарот.

Според него, меѓу гласачите на АфД има луѓе од различни општествени групи. Мажите се побројни од жените, но особено впечатливо е присуството на млади луѓе на партиските собири. Тоа е уште еден знак дека подемот на АфД не може да се објасни само со носталгијата на генерациите кои ја паметат ДРГ.

Зошто АфД успева таму каде што другите партии не успеваат?

АфД е основана во 2013 година, првично како партија критична кон Европската Унија и еврото. Со текот на годините се придвижи значително надесно и денес е една од најсилните политички сили во Германија, особено во источниот дел на земјата. Миграцијата, азилот и националниот идентитет се меѓу нејзините централни теми. Партијата се залага за значително построга миграциска политика и има силно конзервативни ставови за општествените прашања.

Истовремено, нејзината политичка привлечност се темели и на анти-естаблишментската порака: традиционалните партии се претставени како политички елити кои не ги слушаат граѓаните. Токму затоа дел од гласачите можат да ја поддржат АфД како начин да испратат порака до владејачките партии, без нужно да се согласуваат со секој став на партијата.

Проблемот за традиционалните партии е што промената не се чувствува веднаш

По изборниот резултат останува многу потешкото прашање: како традиционалните партии да ја вратат довербата на гласачите? Германската влада веќе се обидува да спроведе економски реформи, но нивните позитивни ефекти нема да се почувствуваат веднаш. Тоа создава политички проблем. Непопуларните мерки се чувствуваат веднаш, додека резултатите од реформите доаѓаат подоцна.

Во меѓувреме, АфД има едноставна политичка порака: системот не функционира и потребна е промена. Ако традиционалните партии не успеат да покажат дека можат да одговорат на економската несигурност, чувството на политичка запоставеност и кризата на идентитетот, подемот на АфД може да продолжи.

Рејгарт предупредува дека иднината на германската политика може да изгледа значително поинаку доколку овој тренд продолжи. Според него, серијата изборни успеси на АфД покажува дека партијата постепено се приближува кон можноста еден ден да освои и апсолутно мнозинство. Прашањето, затоа, не е само зошто Источна Германија гласа за АфД.

Прашањето е што толку долго не успеаја да решат традиционалните германски партии, што протестниот глас, економското незадоволство и источногерманскиот идентитет се споија во една моќна политичка сила.