8 септември годинава ја одбележува 35-годишнината од референдумот за независност од 1991 година. Плоштадите добија концерти, музеите добија јубилејни програми, а Владата испланира цело лето настани околу датумот. Приказната за жените во оваа независна држава нема таков спектакл. Таа е составена од бројки кои растат бавно, закони кои се менуваат во двете насоки и институции во кои присуството на жените зависи повеќе од политичката волја отколку од право стекнато еднаш засекогаш.

Според последниот попис, во земјава живеат 922.015 жени и 905.801 маж, сооднос од 50,4 наспроти 49,6 отсто. Мнозинството население, во политичката, извршната и судската власт останува и понатаму малцинство.

Собранието доби помалку жени пратенички отколку пред четири години

Собранието почна интензивно да го трасира патот кон родово поизбалансиран состав од 2002 година, кога, по воведувањето мерки за родова застапеност на кандидатските листи, за првпат околу 30 отсто од пратениците станаа жени. Следната година, на 7 март 2003 година, пратеничките го формираа сопственото парламентарно тело, Клубот на пратенички, првото тело од ваков вид, институционализирано во домашната политика.

Бројката потоа растеше постојано. Во мандатот 2020–2024 година, жените сочинуваа 40,83 отсто од пратениците, односно 49 пратенички, што беше најголем удел во историјата на институцијата. По изборите во мај 2024 година, тој удел падна на 39,2 отсто. Не станува збор за драматичен пад, но е чекор наназад токму во период кога од граѓанскиот сектор се бараше спротивното, зголемување на квотата кон целосна родова рамнотежа.

Владата на Мицкоски има три министерки од вкупно 24 члена

Извршната власт ја покажува разликата уште поостро. Владата на Христијан Мицкоски, изгласана во Собранието на 23 јуни 2024 година, брои 24 члена, меѓу нив петмина заменици на премиерот. Само три позиции добија жени: Гордана Димитриеска-Кочоска на Министерството за финансии, Сања Божиновска на Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини и Весна Јаневска на Министерството за образование и наука.

За споредба, последната влада на Никола Груевски од 2014 година имаше две министерки од вкупно 26 члена, околу 8 отсто. Десет години подоцна, уделот пораснал, но само до околу 12,5 отсто. Во соседна Албанија, владата на Еди Рама во истиот период имаше 10 министерки од вкупно 18 члена, околу 56 отсто.

Комисијата за еднакви можности на мажите и жените при Собранието во 2023 година предложи проширување на изборните квоти и кон извршната власт, 30 отсто за градоначалнички позиции и 40 отсто за министерски, покрај веќе постојното барање за приближно рамномерна застапеност во советите на општините и во Собранието. Предлогот остана нереализиран. Платформата за родова еднаквост го оцени составот на новата влада токму како регрес во однос на таа иницијатива.

Прва жена на чело на државата, но не и промена во распределбата на моќта

Единствениот вистински историски пресврт се случи на врвот на институциите. Во мај 2024 година, Гордана Силјановска-Давкова стана прва жена на функцијата претседател на Република Северна Македонија, откако на изборите освои околу 65 отсто од гласовите наспроти кандидатот на СДСМ, Стево Пендаровски.

Инаугурацијата донесе и свои противречности. При заклетвата, Силјановска-Давкова го изговори името „Македонија“ наместо уставното „Република Северна Македонија“, чин поради кој грчката амбасадорка ја напушти салата во знак на протест. Подоцна, на 21 октомври 2024 година, се најде во центарот на критики поради помилувања на десетина осудени лица, меѓу нив и членови на наркокланови, обвинувања кои ги отфрли како неосновани. Историскиот факт дека првпат жена раководи со државата не се преведе автоматски во поинаков стил на владеење, ниту во поместување на прашањата на жените повисоко на јавната агенда.

Уставниот суд: рамнотежа која не постои насекаде

За судската власт целосните податоци се потешко достапни на едно место. Составот на Уставниот суд, како што се појавува во неговите објавени одлуки, дава барем делумна индикација дека родовата рамнотежа не е исклучок насекаде во институциите. Сеопфатна јавно достапна статистика за учеството на жените во целото судство, од основните судови до Врховниот суд, не постои на едно место, а самото отсуство на таков податок зборува за тоа колку слабо се следи прашањето надвор од највисоките инстанции.

Абортусот како право што се менуваше во двете насоки

Меѓу законите што директно го допираат телото и одлуките на жените, законот за прекинување на бременоста има особено превртена историја во последнава деценија. Пред неговата последна голема реформа важеше построг режим со задолжително тридневно чекање и советувања пред интервенцијата, практика која лекари и невладини организации ја опишуваа како обесхрабрување наместо информирање. Извештај на здружението Х.Е.Р.А. документираше сведоштва на жени на кои им било одбиено да абортираат поради лични верски убедувања на лекарите кои требало да го спроведат зафатот.

Во јануари 2019 година Владата предложи нов закон, а по неговото усвојување тридневниот рок и задолжителните советувања беа укинати. До 12-та гестациска недела е доволна писмена согласност на жената, а прекин на бременоста со медикаменти е дозволен до 9-та недела. Сепак, од почетокот на 2021 година, медикаментозниот абортус е достапен само на Универзитетската клиника за гинекологија и акушерство во Скопје, за целата држава. Платформата за родова еднаквост побара проширување на оваа услуга и во другите градови, знак дека либерален закон на хартија не секогаш значи еднакво достапно право во пракса.

Фемицидот стана посебно кривично дело, но бројките не паѓаат

Кривичниот законик доби квалификувана форма на убиство поврзана со родово базирано насилство во март 2023 година. Според адвокатката Косана Бекер, со тоа Македонија стана прва земја во регионот на Западен Балкан со посебно кривично дело фемицид, иако терминот „фемицид“ формално не постои во самиот текст на законот.

Сепак, според податоците на Евростат за 2023 година, Македонија е трета во Европа по бројот на убиства на жени од страна на нивните партнери, зад само Литванија и Латвија. Од 2023 до ноември 2025 година, во земјава се убиени 18 жени и две малолетни девојчиња, седум од нив жртви на семејно насилство, покажуваат податоци на Министерството за внатрешни работи.

Платите остануваат нееднакви, вработеноста исто така

На пазарот на трудот бројките се уште поупорни. Според последната публикација на Државниот завод за статистика, „Жените и мажите во Северна Македонија, 2025“, стапката на вработеност кај жените во 2023 година изнесуваше 37,9 отсто, наспроти 55,9 отсто кај мажите, родов јаз од 18 процентни поени. Жените се работодавачки во само 27,2 отсто од случаите, а формалното вработување ги опфаќа само 44,1 отсто од нив. За иста работа, жените заработуваат помеѓу 13,5 и 14 отсто помалку од мажите, во зависност од изворот на пресметката.

Три и пол децении по референдумот, бројките раскажуваат приказна во која секое исчекорување напред носи паралелен потсетник за тоа колку малку структурно се смени. Државата денес има прва жена претседателка и прв закон кој насилството со родова мотивација го именува со неговото вистинско име. Истата таа држава сè уште има влада во која само три од 24 функционери се жени и сè уште е трета во Европа по бројот на партнерски убиства на жени.