Во срцето на Струмичката Котлина повторно се отвора старата дилема – како да се балансира економскиот развој со заштитата на земјиштето, водата и природата.
На јавната расправа за Нацрт-просторниот план до 2040 година, граѓански и еколошки организации предупредија дека планските решенија можат да создадат простор за идни рударски активности.
Во центарот на вниманието се пет локации: Иловица-Штука, Казандол, Плавица, Кадиица и Луке.
Организациите како „Здрава котлина“, „Зелена котлина“, „Еко-Долина“ и „Ја штитам Беласица“, заедно со други локални иницијативи, со години предупредуваат на можните последици врз земјоделското земјиште, водните ресурси и екосистемите.
За нив, прашањето не е само дали денес постои конкретен рударски проект, туку каква иднина му се подготвува на просторот, бидејќи постојат неколку значајни прашања поврзани со нивното влијание на животната средина но и луѓето.
Што ќе се случува со водата?
Ова е едно од најчувствителните прашања. Документацијата за Иловица покажува дека површинските и подземните води во подрачјето веќе се под влијание на земјоделски и други човечки активности.
Рударски комплекс дополнително отвора потреба од управување со атмосферски, површински и подземни води. Кај проектот Иловица-Штука, инвеститорот има предвидено системи за собирање, пречистување и повторно користење на водата, како и мерки за заштита на подземните води.
Но токму потребата од толку сложени системи покажува колку водата е чувствителна точка кај еден ваков проект.
Јаловината останува и кога рудникот ќе престане да работи
Рудникот има свој работен век. Јаловиштето, отпадниот материјал и изменетиот терен остануваат.
Затоа управувањето со рударскиот отпад е едно од клучните прашања во секој проект. Долгорочното одржување на јаловиштата, стабилноста на објектите и спречувањето на контактот на загаден материјал со водите се ризици кои мора да се контролираат и по завршувањето на експлоатацијата.
Искуството со старото хидројаловиште во Пробиштип покажува колку долго може да трае проблемот со рударскиот отпад: локалните власти го третираат како еколошка точка поврзана со загадување на почвата, водата и воздухот.
Рудник и интензивно земјоделство – две различни намени на истиот простор
Во Струмичката Котлина земјоделството не е само економска активност, туку начин на живот и основа за егзистенција на голем број семејства.
Токму затоа локалното население со години го поставува прашањето како рударството би се вклопило со производството на земјоделски култури во непосредната околина. Во истражување од Струмичката Котлина, жителите зборуваат за ризикот рударството да влијае врз довербата во локалните земјоделски производи, дури и кога самото производство би ги исполнувало стандардите.
Тука ризикот не е само еколошки. Тој е и економски: што се случува со земјоделскиот регион ако неговиот имиџ се поврзе со тешка индустрија?
Рудникот не е само коп
Рударски проект значи многу повеќе од местото каде што се вади рудата.
Потребни се пристапни патишта, постројки, инфраструктура, складирање на отпад и објекти за управување со водите. Со тоа се менува пределот и начинот на користење на земјиштето.
Затоа прашањето за петте локации не треба да се гледа само преку квадратот на самата рударска концесија, туку преку целиот простор што би бил потребен за функционирање на рударскиот комплекс.
Ризикот не завршува со последниот тон рудa
Најважното прашање можеби е што останува зад проектот.
Стратешката политика на државата за минералните суровини токму затоа опфаќа посебни анализи за животната средина, водните ресурси и управувањето со ризиците во рударската индустрија.
Тоа не значи дека секој рудник неизбежно ќе предизвика загадување. Значи дека ризикот мора да се процени пред да се донесе одлука за конкретен проект.
А во Струмичката Котлина прашањето е особено чувствително: колку е прифатливо да се преземе рударски ризик во регион чија економија и идентитет во голема мера зависат од земјата и водата?
