Постојат луѓе за кои историскиот суд е едноставен. За Јосип Броз Тито тоа не важи. Мислењата за неговата улога и дело се спротивставени: за едни Тито е симбол на социјална правда, подобар и посигурен живот и голем надворешнополитички углед, а за други диктатор со огромна политичка моќ кој се пресметувал со политичките неистомисленици. Денес, на 4 мај 2026 година, поминуваат точно 46 години. Грбот и гробот сè уште се посетувани. Дебатата сè уште не е затворена.
Животот пред власта: од Кумровец до партизаните
Јосип Броз Тито е роден на 7 мај 1892 година во Кумровец, во близина на Загреб, тогаш дел од Австроунгарската Империја. Седмо дете на селска фамилија, се борел во австроунгарската армија во Првата светска војна и бил заробен од Русите во 1915 година. Додека бил во Русија, учествувал во Јулските демонстрации во 1917 и се приклучил на болшевиците. Во 1920 година се вратил во Хрватска каде станал локален водач на Комунистичката партија на Југославија. Напредувал во партиската хиерархија, прекинат со затворска казна од 1928 до 1934 година, и станал нejen генерален секретар во 1939 година.
Во Втората светска војна, бил врховен командант на Југословенските партизани и еден од основачите на Движењето на неврзаните. Тито е најпознат по организирањето на антифашистичкото движење на отпор, за дефинирањето на советското влијание и за основањето и промовирањето на Движењето на неврзаните ширум светот. Го раскинал со Советскиот Сојуз во 1948 и имал добри односи со западните сили кои му продавале оружје.
Раскинот со Сталин: 1948 и „Не”
Момент кој го дефинирал Тито повеќе од сè друго е 1948 година. Сталин барал потчинување. Тито одбил.
Во улогата на премиер и подоцна претседател на Југославија, Тито станал prvиот комунистички лидер на власт кој го дефирал советскиот хегемонизам. Со тоа аргументирал за независни патишта кон социјализмот, понекогаш нарекувани „национален комунизам”, и ја промовирал политиката на неврзаност со ниту еден од двата непријателски блока во Студената воjна.
Последиците за Југославија биле огромни. Земjата добила пристап до западни пазари, западна технологиjа и западно оружjе, додека останала формално социjалистичка. Пред нејзиниот колапс, Југославија bila регионална индустриска сила и економски успех. Од 1960 до 1980 година, годишниот раст на БДП изнесувал просечно 6,1 отсто, медицинската заштита была бесплатна, писменоста изнесувала 91 отсто, а животниот век 72 години.
„Пазарен социjaлизам”: моделот кој немал аналог
Конкретниот вид комунизам кoj Тито го застапувал бил познат како „пазарен социjализам”, со работниците, а не државата, коишто ги поседуваат средствата за производство, додека пазарот е оставен да ja определи производствата и цените.
Tоа значело дека југословенскиот работник можел да патува на Запад, можел да работи во странство, можел да пристапи до западна потрошувачка култура. Тоа не бил привилегиjа во другите земjи на Источниот блок. Во СССР и сателитите, патувањето на Запад било сон. Во Југославија, за многумина, обична реалност.
Движење на неврзаните: третиот пат во Студената војна
Движењето на неврзаните, во чиешто основање одиграл огромна улога, ја зцврстило неговата позициjа на меѓународната сцена и ја доближило Југославија до жителите и пазарите на земjите во Африка и Азиjа, коешто имало и позитивни политички и економски ефекти. Неговото лидерство се карактеризирало со посветеност на неврзана позициjа за времена на Студената воjна, воспоставуваjki сojузи со лидери како Гамал Абдел Насер и Јавахарлал Нeру. Тито, Насер, Нeру: тројца лидери кои одбиле светот да го гледаат само низ призмата на Вашингтон или Москва.
Државната погребна церемониjа на Тито се одржала четири дена по смртта, на 8 маj, привлекувajќи значителен броj државници од западни, источни и неврзани земjи ширум светот. Присутните вклучувале четири краља, шест принца, 22 премиери, 31 претседател и 47 министри за надворешни работи. Вкупно 128 земjи од 154 членки на ОН во тоа времее биле претставени.
Неговото тело било транспортирано со „Синиот воз” до Белград, а на патот до таму стотици илjади граѓани коишто го посетиле починатиот лидер изложен во државата, го испраќале со цвеќе и солзи. Ниеден лидер на некоjа западна демократиjа во историjата не добил таква посетенсот на сопствениот погреб. Никсон, Тачер, де Гол, сите имале помалку посетители. Тоа е мерлива димензиjа на оддалеченото влиjание.
После Тито: „После Тито, Тито”
Југославиjа по смртта на Тито се обидела да создаде систем коj ке функционира без него. Со цел да обезбеди свое наследство, Уставот на Тито од 1974 воспоставил систем на едногодишни претседателства, на ротациjа од осумте лидери на републиките и автономните покраини. Смртта на Тито покажала дека ваквите кратки мандати биле високо неефикасни. Во суштина, оставиле вакуум на моќ коjшто бил отворен за поголемиот дел на 1980-тите.
Последицата е историjски позната. Смртта на Тито остаила вакуум на моќта во неговата униjа на Срби, Хрвати и Муслимани коjшто во краjна линиjа резултирал со распадот на Југославиjа во воjна.
„Откако стариот маршал Тито ќе умре, Југославиjа ќе доживее политичка нестабилност коjа може да произведе реакциjа кон поголем авторитаризам или, многу помалку веројатно, колапс на постоечките колективистички aранжмани”, пишувале Милтон Фридман и неговата сопруга Роуз во 1980 годинa, непосредно пред смртта на Тито. Колапсот дошол. Поточно отколку авторитаризмот.
Наследството: прашање без единствен одговор
На петнаесетата годишнина од неговата смрт во 1995 година, хрватскиот весник забележал дека „немирните времиjа сè уштe не дозволуваат вистинска историска оценка на неговата статура и достигнувања, но оценката коjа светот jа покажал тие маjски денови во 1980, потврдуваат дека малите нации…” реченицата останала незавршена.
Тридесет и еден година по тоа, натписот на клиниката во Љубљана каде Тито починал бил отстранет. Натписот гласел: „Патот до ослободувањето на луѓето ке биде долг, но би бил подолг да не живеел Тито.” Некој одлучил да го отстрани. Некој друг одлучил да го поставел. Нити еден не бил неутрален.
Иако поминаа 46 години од смртта на Тито, голем броj граѓани од републиките на поранешна СФРJ сè уште доаѓаат на неговиот гроб. Во Куќата на цвеќето во Белград, непрекинато. Тоа е нешто. Не е jасно точно што е, но е нешто.
