Хрватска вчера излезе на улица поради еколошкиот скандал што ја потресе земјата. Десетици илјади луѓе учествуваа во протестот во центарот на Загреб, барајќи властите итно да го отстранат отпадот складиран во близина на Госпиќ и да ги откријат сите одговорни за случајот.

Собирот под мотото „Прошетка за Лика, прошетка за Хрватска“ започна во 11 часот на плоштадот „Крал Томислав“. Поворката потоа се упати кон плоштадот „Бан Јосип Јелачиќ“, каде што напладне започна централната програма. Од толпата се слушаа скандирања „Госпиќ, Госпиќ“ и „Одете си, ХДЗ!“. Протестот го поддржаа претседателот Зоран Милановиќ, бројни јавни личности и невладини организации.

Десетици илјади тони отпад во Лика

Случајот привлече огромно внимание откако хрватските власти минатата година открија меѓу 34.000 и 37.000 тони отпад на локација во близина на Госпиќ. Според извештаите на светските новински агенции, значителен дел од отпадот бил донесен од Италија во 2023 и 2024 година.

Организаторите на протестот бараат итна и целосна санација на контаминираните локации, утврдување на одговорноста и јасни рокови за отстранување на отпадот. Тие побараа властите во следните 20 дена да претстават конкретен план за чистење, отпадот да биде отстранет во рок од три месеци, а одговорните да бидат изведени пред лицето на правдата.

Премиерот Андреј Пленковиќ претходно најави дека локацијата ќе биде санирана до средината на октомври, по што ќе следи отстранувањето на отпадот.

„Екоцидот е еднаков на бавен геноцид“

„Сакам убава, чиста и здрава Хрватска за моите деца, каде што ќе можат да пијат вода од која било чешма во земјата“, изјавила за АФП Катарина Кенда, која на протестот дошла со своите три деца. На транспарентите на демонстрантите можело да се прочитаат пораките „Екоцидот е еднаков на бавен геноцид“ и „Стоп на увозот на отпад“.

Многумина носеле хрватски знамиња, а протестот прераснал во едно од најмасовните јавно изразени незадоволства поврзани со овој еколошки скандал.

Случајот со отпадот има и кривична истрага

Случајот не е само еколошки, туку и кривично-правен. На 13 февруари 2025 година, хрватските обвинители, со поддршка на Европол, уапсија 13 лица во рамки на истрагата за нелегалното складирање на отпадот кај Госпиќ. Според информациите објавени тогаш од Европол, осомничените наводно фалсификувале документација, меѓу другото и товарни листови, за пластичниот отпад да биде прикажан како материјал погоден за рециклирање.

На тој начин, според истрагата, биле заобиколувани хрватските еколошки прописи. Според ДПА, од незаконската активност биле заработени најмалку четири милиони евра.

Владата тврди дека нема загадување, стручњаците предупредуваат

Владата тврди дека досегашните анализи на водата и почвата во Госпиќ не покажале загадување. Но, токму тоа е една од точките околу кои се води најголемата расправа.

Еколошките групи и дел од стручната јавност предупредуваат дека карстниот терен во Лика е особено чувствителен. Пропустливата почва и подземните води создаваат ризик загадувачите да се шират низ системот на води и потенцијално да стигнат до Јадранското Море.

Организаторите велат дека досега е постигнат премал напредок и дека граѓаните предолго чекале на конкретна реакција. „Белите дробови на Хрватска повеќе не можат да дишат“, „Стоп на уништувањето на Хрватска“ и „Природата не простува“ беа дел од пораките на демонстрантите.

„Ниту еден килограм не е отстранет“

Вјекослав Бушиќ од иницијативата „Госпиќ е наш дом“, која стои зад протестите, вели дека граѓаните уште од 2023 година пријавувале сомнителни активности. „Резултатот до денес: ниту еден килограм опасен отпад не е отстранет од Госпиќ“, изјави тој за АП.

Демонстрантот Иван Ритингер ја обвини власта дека случајот го претставува како трагедија што се случила сама од себе.

„Некој заработил пари од тоа, а некој бил платен да гледа на другата страна“, рече тој.

„Ова беше планирано. Ова не е трагедија. Ова е злосторство“, додаде Ритингер.

Пленковиќ: Опозицијата шири паника

Премиерот Андреј Пленковиќ, од друга страна, ги обвини политичките противници дека го користат случајот за ширење паника и политичка корист. Владата најави дека првата фаза од санацијата ќе започне со отстранување на отпадот од локацијата, откако бил избран изведувач за работите.

Но, еколошките организации и демонстрантите бараат повеќе од најави – конкретни рокови, целосно чистење на теренот и одговорност за оние што овозможиле илјадници тони отпад да завршат во Лика.

На протестот учествуваше и актерот Раде Шербеџија, кој изјави дека дошол затоа што чувствува обврска да се залага за својата земја.

„Она што се случи е срамота и некој мора да биде повикан на одговорност“, порача Шербеџија.

Протестот во Загреб така ја претвори локалната еколошка афера во национално политичко прашање – а следниот тест за хрватските власти ќе биде дали ветената санација навистина ќе започне и дали отпадот конечно ќе биде отстранет.