Информацијата е моќ. Оваа реченица не е слоган на активисти, туку дел од официјалното образложение на ОН за 28 септември: само кога граѓаните знаат како се управува со нив, можат да ги повикаат владите на одговорност за нивните одлуки и постапки. Затоа универзалниот пристап до информации се смета за камен-темелник на здравите и инклузивни општества.

Од граѓанска иницијатива до ден на ОН

Денот има граѓанско потекло. Датумот е избран да се совпадне со Меѓународниот ден на правото да се знае, кој граѓанските организации го одбележуваат на 28 септември уште од 2002 година. УНЕСКО го прогласи Меѓународниот ден за универзален пристап до информации во ноември 2015 година, а за првпат беше одбележан на 28 септември 2016 година. Генералното собрание на ОН го прогласи на 15 октомври 2019 година.

Правото што го одбележува денот е едноставно формулирано, но тешко се остварува: секој човек има право да бара, да прима и да споделува информации што ги поседуваат јавните тела. Ова право е дел од слободата на изразување, согласно членот 19 од Универзалната декларација за човековите права.

Темата за 2026: интегритетот на информациите

Годинашната тема е „Зачувување на интегритетот на информациите во дигиталната ера: улогата на пристапот до информации во справувањето со информациското нарушување“. Централната глобална конференција се одржува од 28 до 30 септември во Лунги, Сиера Леоне, заедно со 17. Меѓународна конференција на информациските повереници.

Идејата зад темата е јасна. Денот го истражува начинот на кој пристапот до веродостојни официјални информации, проактивното објавување, медиумската и информациската писменост, проверените податоци и дигиталните технологии можат да придонесат за информациски простор во кој има повеќе доверба. Со други зборови, против дезинформациите не се бориме само со проверка на факти, туку и со отворени институции. Кога државата молчи, празниот простор го пополнуваат гласините.

На меѓународно ниво, правната рамка напредува. Во 2025 година, 141 земја и територија имаа законска гаранција за пристап до информации. Но законот на хартија не значи и информација во рака. Затоа УНЕСКО и Центарот за право и демократија испратија идентични барања за информации до јавни органи во 120 земји со закони за слободен пристап, а резултатите од тој „стрес-тест“ се претставуваат токму на годинашното одбележување.

Македонскиот „молк на управата“

Македонија има закон, агенција и електронски портал за барања. Но бројките од последниот годишен извештај покажуваат дека најголемиот проблем не е одбивањето, туку тишината. Од вкупно 623 жалби по кои Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер постапувала во 2025 година, дури 438, или речиси 70 отсто, се однесувале на тоа што институциите воопшто не одговориле во законскиот рок. Бројот на жалби е речиси двојно поголем од претходната година.

Каде се наидува на затворени врати? Најмногу жалби се поднесени против органите на државната управа – 280, и против општините – 228. Уште позагрижувачки е што 21 јавен орган одбил да постапи дури и по конечните решенија на Агенцијата, со кои му е наложено да ги даде информациите.

Податок што особено се однесува на новинарската професија: новинарите и новинарските здруженија во текот на годината поднеле 34 жалби. Тоа се 34 приказни што доцнеле, 34 прашања за јавни пари, тендери, одлуки или загадување на кои институциите одлучиле да не одговорат навреме. Директорот на Агенцијата, Петар Гајдов, пред пратениците истакна дека ова право е важна алатка за надзор над работата на институциите и контрола на трошењето на јавните пари.

Слободата на медиумите во слободен пад

Македонскиот молк на управата не е изолиран проблем. Светскиот индекс за слобода на медиумите на „Репортери без граници“ за 2026 година ја бележи најниската просечна оценка во 25-годишната историја на индексот, а за првпат повеќе од половина од земјите во светот се во категориите „тешка“ или „многу сериозна“ состојба.

Македонија падна од 42. на 45. место и сега е во групата земји со „проблематична“ состојба, по 36. место во 2024 година. Во профилот за земјата, „Репортери без граници“ оценуваат дека општата средина е и понатаму поволна, но дека државните институции не се доволно транспарентни, а критичкото новинарство сè почесто е на удар.

Меѓу проблемите што се наведуваат се злоупотребата на СЛАПП-тужбите за заплашување на независните редакции, како и феноменот на „копи-пејст“ портали. Организацијата прави јасна разлика меѓу професионалните онлајн-редакции што вработуваат новинари и објавуваат оригинална содржина и порталите што плагираат и копираат туѓи текстови.

Алгоритмите, вештачката интелигенција и новите чувари на портата

Во дигиталната ера, прашањето „кој ја контролира информацијата“ има нов одговор. Не се тоа само владите и сопствениците на медиумите, туку и платформите чии алгоритми одлучуваат што ќе видиме, а што нема. Социјалните мрежи ја наградуваат содржината што предизвикува емоции, а не онаа што е проверена. Дезинформацијата се шири побрзо од исправката.

Вештачката интелигенција носи дополнителен слој. Пребарувачите и асистентите сè почесто сами одговараат на прашањата наместо да упатуваат кон изворите, а генерираните слики, гласови и видеа ја бришат границата меѓу документ и фабрикација. Во таков свет, пристапот до оригиналниот извор, до официјалниот документ, до податокот од институцијата, станува уште поважен. Ако институциите не ги објавуваат информациите проактивно и навреме, алгоритмите ќе ја пополнат празнината со она што најмногу се кликнува.

Тоа е и суштината на годинашната тема на УНЕСКО. Интегритетот на информациите не е само одговорност на новинарите и проверувачите на факти. Тој почнува од институцијата што навреме ќе го објави договорот, буџетот или мерењето на загадувањето, пред некој друг да го измисли.

Правото да знаеме е право на сите

Лесно е 28 септември да се сфати како професионален празник на новинарите. Но правото на пристап до информации не е привилегија на медиумите. Секој граѓанин може да поднесе барање до министерство, општина, болница или јавно претпријатие и да добие одговор.

Бројките од Агенцијата покажуваат дека граѓаните сè почесто го користат ова право, но и дека институциите сè почесто го игнорираат. Секој одговор што не стигнал е мала победа за нетранспарентноста. И секое поднесено барање е потсетник дека информацијата за јавните работи не им припаѓа на оние што управуваат, туку на оние со кои се управува.

Кој ја контролира информацијата, ја контролира и моќта. Затоа правото да знаеме не е технички детаљ, туку прашање за тоа кој ќе има последен збор во демократијата.