На 24 август 2006 година, на Генералното собрание на Меѓународната астрономска унија во Прага, беше усвоена нова дефиниција за тоа што претставува планета. Со едноставно кревање раце, мнозинството присутни членови гласаа за критериуми според кои Плутон повеќе не се вклопуваше и Сончевиот Систем преку ноќ се „намали“ од девет на осум планети. Учебниците и постерите низ целиот свет мораа да се препечатат, а Плутон, откриен во 1930 година, ја заврши својата „кариера“ како планета на возраст од точно 76 години.
Трите услови и оној што Плутон не го исполни
Новата дефиниција утврди дека едно небесно тело може да се нарече планета само ако истовремено ги исполнува трите услови. Прво, мора да орбитира околу Сонцето. Второ, мора да има доволно маса за сопствената гравитација да го обликува во речиси сферична форма. И трето условот што се покажа како пресуден. мора да ја има расчистено својата орбита од други објекти.
Токму третиот критериум го отстрани Плутон од списокот. Тој се наоѓа во Кајперовиот Појас, регион зад Нептун исполнет со мали ледени тела, каде што други објекти можат да ја пресечат неговата орбита. Плутон, со други зборови, не доминира во своето орбитално соседство и токму затоа беше преместен во нова категорија: џуџеста планета.
Момчето од фарма што откри планета
Приказната за самото откритие е речиси неверојатна. Клајд Томбо пораснал на фарма во американскиот Среден Запад, без пристап до опсерваторија, универзитет, па дури ни до поголема библиотека. Не можел да си дозволи студии, па самостојно ги изучувал геометријата и тригонометријата и ги набљудувал ѕвездите преку телескопи што ги изработил самиот.
Како 24-годишен помошник-истражувач во Опсерваторијата Ловел во Аризона, без формално образование по астрономија, тој трпеливо споредувал фотографски плочи од ноќното небо. Потоа забележал една ситна точка светлина што се поместувала во однос на неподвижната позадина од ѕвезди. Тоа било Плутон.
Постои и анегдота што добро го опишува неговиот необичен пат до астрономијата. Кога подоцна се запишал на Универзитетот во Канзас и се обидел да се пријави на почетен курс по астрономија, професорот одбил да го запише, сметајќи дека би било бесмислено на курс за почетници да присуствува човек кој веќе открил планета.
Името го смислило 11-годишно девојче
Плутон е едно од ретките небесни тела чие име не потекнува од астроном. Во 1930 година, 11-годишната Венеција Барни од Оксфорд, за време на појадок со мајка си и дедо си, предложила новото откритие да го добие името на римскиот бог на подземниот свет.
Нејзиниот дедо ја пренел идејата до Опсерваторијата Ловел, каде што била прифатена.
Сондата што полетала кон планета, а пристигнала кај џуџеста планета
Најголемата иронија во целата приказна ја носи мисијата New Horizons. Сондата полетала во јануари 2006 година, кога Плутон сè уште официјално бил деветтата планета на Сончевиот Систем. Само седум месеци подоцна, додека таа веќе патувала низ вселената, гласањето во Прага го отстранило Плутон од списокот на планети.
Кога конечно пристигнала, во јули 2015 година, поминувајќи на околу 12.500 километри од неговата површина, сондата испратила фотографии што целосно ја смениле сликата за Плутон, свет со планини, долини, рамнини, кратери и глечери, геолошки многу поактивен отколку што се очекувало.
Најпрепознатливата снимка ја покажала огромната светла рамнина во облик на срце, која за кратко време го обиколила светот. Во самата сонда е вградена и мала количина од пепелот на Клајд Томбо, поставена таму пред лансирањето, под медалјон со кој е одбележан како откривач на Плутон. Томбо починал во 1997 година, на 90-годишна возраст. Неговата сопруга Патси доживеала да го види и лансирањето на сондата и симнувањето на Плутон од списокот на планети седум месеци подоцна. Нејзината реакција била кратка изјавила дека не е скршена од тага, туку само потресена.
Починала во 2012 година, на 99-годишна возраст, додека сондата сè уште патувала низ Сончевиот Систем.
Отпорот што трае и денес
Одлуката од 2006 година никогаш не била целосно прифатена. Дел од планетарните научници, особено оние што директно го проучуваат Плутон, отворено велат дека дефиницијата на Меѓународната астрономска унија не ја прифаќаат во своите научни трудови.
Нивниот аргумент е дека критериумот за „расчистена орбита“ не опишува што е едно небесно тело, туку само каде се наоѓа. Според оваа логика, велат тие, и Земјата би престанала да биде планета доколку се најде на местото на Плутон. Јавната реакција во 2006 година била уште поемотивна. Пред Смитсонијан институтот во Вашингтон се појавиле табли со пораки за „почивање во мир“ за Плутон.
Во салата во Прага, пак, астрономката која го водела собранието во еден момент подигнала плишана играчка од кучето Плутон под црвен чадор, објаснувајќи ја симболиката на новата категорија „чадор“ наречен планета, под кој постојат и џуџестите планети.
Што всушност се промени?
Со истата одлука, освен Плутон, во категоријата џуџести планети биле вклучени и Ерида и Церера, а во 2008 година на списокот биле додадени и Макемаке и Хаумеа. Интересно е што Плутон е најголемата џуџеста планета по дијаметар, но не и по маса. Најмасивна џуџеста планета во Сончевиот Систем е Ерида – токму објектот чие откривање во 2005 година го поттикна процесот на преиспитување на планетарната дефиниција.
Плутон има пет познати месечини, од кои најголемата, Харон, е толку голема во однос на Плутон што двете тела всушност орбитираат околу заеднички центар на маса кој се наоѓа надвор од Плутон. Неговата орбита е толку издолжена што во одредени периоди Плутон се наоѓа поблиску до Сонцето отколку Нептун.
Дваесет години подоцна
Она што остана од целата приказна не е само промена во учебниците. Гласањето во Прага беше редок момент во кој науката јавно покажа дека нејзините категории се човечки дефиниции, подложни на промена кога новите откритија ќе ја надминат старата рамка. Плутон не се промени ниту за грам таа вечер во 2006 година. Се промени само начинот на кој ние решивме да го класифицираме.
И, судејќи според тоа што дел од научниците и по две децении сè уште одбиваат да ја прифатат одлуката, дебатата за тоа што навистина значи да се биде планета можеби сè уште не е завршена.
