На 8 јуни 1949 година, издавачката куќа Secker & Warburg го објавила романот „Nineteen Eighty-Four” од Џорџ Орвел. Романот, кој го пишувал во изолација на островот Јура во Шкотска, болен од туберкулоза, станал еден од десетте најпрочитани романи во историјата на светската литература. И секоја генерација го открива одново, секогаш со чувство дека е напишан за нивното време.
Човекот кој го напишал „1984″ умирал додека го пишувал
Ерик Артур Блер, познат под псевдонимот Џорџ Орвел, бил дијагностициран со туберкулоза уште во 1938 година. И покрај тоа, во 1947 година се повлекол на Барнхил, оддалечена фарма на островот Јура во Шкотска, за да го напише романот кој долго го носел во глава. Условите биле тешки: студ, влага, оддалеченост и болест која се влошувала со секој месец.
Ракописот го завршил во 1948 година, буквално пишувајќи го последниот дел самиот, бидејќи бил премногу болен за да диктира. Насловот „1984″ е едноставна инверзија на 1948, годината во која го завршил. Орвел починал на 21 јануари 1950 година, само седум месеци по објавувањето на романот. Никогаш не знаел колку „голем„ ќе стане.
Каде се раѓа идејата: Шпанија, Сталин и ББЦ
Орвел не го измислил од ниедно место. Го изградил од она што го живеел. Се брел во Шпанската граѓанска војна во 1937 година и со своите очи видел како сталинистичката пропаганда ги бришела историските факти, ги преименувала херојите во непријатели и создавала паралелна реалност. Потресот бил длабок.
По враќањето, работел во ББЦ за време на Втората светска војна, пишувајќи пропаганда за британската влада наменета за индиската публика. Тоа искуство, комбинирано со увидот во природата на тоталитаризмот, го дало она за кое ќе пишува во „1984″: Министерството за вистина е директна метафора за неговото искуство во ББЦ.
Светот на „1984″: Речник за разбирање на денешницата
Орвел не напишал само роман. Тој создал речник. Зборовите кои ги ковал за потребите на измислената држава Океанија денес се употребуваат во политички говори, новинарски анализи и академски трудови ширум светот.
„Big Brother is watching you” е реченица која повеќе не бара контекст. „Doublethink”, способноста да се веруваат две контрадикторни работи истовремено, е термин кој психолозите и политиколозите редовно го употребуваат. „Newspeak”, јазикот дизајниран да го направи слободното мислење невозможно со постепено стеснување на речникот, е концепт кој лингвистите го цитираат при анализа на политичкиот говор.
„Memory hole”, местото каде се испраќаат документите кои треба да се заборават, „Thoughtcrime”, злосторство кое постои само во умот, „Room 101″, собата каде секој се соочува со своите најдлабоки страхови. Секој од овие поими е жив и употреблив 77 години по објавувањето.
Зошто продажбата расте во кризни моменти
Постои мерлив феномен кој библиотекарите ширум светот го забележале повеќепати: во моменти на политичка криза, авторитаризам или ерозија на демократијата, продажбата на „1984″ рапидно расте.
По изборот на Доналд Трамп во 2016 година, „1984″ стана број еден на Amazon за неколку дена. По откривањата на Едвард Сноуден за масовното следење на комуникациите, романот доживеал ренесанса. Во земји кои влегуваат во авторитарни фази, „1984″ редовно се наоѓа на листите на забранети книги, додека истовремено е меѓу тајно најчитаните.
Тоа е неговиот парадокс: книгата за цензура е цензурирана. Книгата за контрола е купувана со страв. Книгата за следење е читана тивко.
Орвел го кажал тоа одамна
Два цитата кои денес циркулираат со зголемена фреквенција:
„Во доба на универзална измама, кажувањето на вистината е револуционерен чин.”
„Ако сакаш да замислиш иднина, замисли чевли кои газат човечко лице, засекогаш.”
Орвел не пишувал фантастика. Пишувал аналитика за тоа каде води политичката инерција кога граѓаните престануваат да внимаваат. „1984″ не е пророштво. Тоа е предупредување. И 77 години подоцна, предупредувањето сè уште стои.
Македонски контекст: Орвел на македонски
Романот „1984″ е преведен на македонски јазик и достапен во неколку изданија. Во Македонија, каква и да е политичката клима на моментот, романот редовно се наоѓа на листите за читање на средните и високите школи, бидејќи темите кои ги обработува, медиумите, пропагандата, следењето и еродирањето на јавниот говор, не се апстрактни ниту далечни.
Во земја која во последните две децении поминала низ скандали со следење на комуникации, манипулација со медиуми и политизација на институциите, „1984″ не е лектира. Тоа е огледало.
