Од борба за слобода до борба за оброк: што значи 17 ноември денес

Од прашките погубувања во 1939 година до изборната победа во Србија и барањата за подобар студентски стандард во Скопје, Тирана и Виена.

Меѓународниот ден на студентите на 17 ноември 2026 година се одбележува додека универзитетските генерации низ Европа одново ја преземаат иницијативата на улиците и во институциите. Осумдесет и седум години по нацистичките репресии во Прага, студентските движења во регионот и во Европската Унија се борат истовремено за демократска отчетност и за основен економски опстанок – од освојување парламентарно мнозинство во Србија до барања за оброк од 200 денари во Македонија.

Датумот 17 ноември е директно поврзан со студентскиот отпор против нацистичката окупација на Чехословачка. На 28 октомври 1939 година, за време на демонстрациите за годишнината од независноста на Чехословачка во Прага, нацистичките сили го застрелаа студентот по медицина Јан Оплетал, кој почина од повредите на 11 ноември. Неговиот погреб на 15 ноември прерасна во масовен антинацистички протест, по што окупациските власти на 17 ноември ги затворија сите чешки универзитети и колеџи. Истиот ден беа погубени девет студентски лидери без судење, а над 1.200 студенти беа уапсени и депортирани во концентрациониот логор Захсенхаузен.

Педесет години подоцна, на 17 ноември 1989 година, студентскиот комеморативен марш во Прага во чест на Јан Оплетал се претвори во масовни демонстрации против комунистичкиот режим и ја иницираше Кадифената револуција. Во Грција, пак, 17 ноември ја одбележува годишнината од студентското востание на Атинската политехника од 1973 година против воената хунта. Во Атина 2026 година, тридневната комеморација се одвива со затворен кампус и обезбедување од 5.000 полицајци, при што Амбасадата на САД во Грција издаде безбедносно предупредување за демонстрациите.

Во 2026 година студентското организирање во Србија премина од улични блокади во директна парламентарна власт. На вонредните парламентарни избори, Студентската листа освои 2.354.417 гласови или 53,69 проценти од вкупниот број важечки ливчиња.

Во Албанија од 13 октомври 2026 година трае втор бран студентски протести фокусиран на високите школарини, лошите услови во студентските домови и корупцијата во високото образование. Движењето се надоврзува на мајските протести против изградбата на луксузен туристички комплекс во заштитено крајбрежно подрачје, проект поврзан со Џаред Кушнер.

На 14 октомври, третиот ден од октомврискиот бран, избувна пожар во зградата на Министерството за образование во Тирана за време на судирите меѓу демонстрантите и полицијата. Студентите организираат хоризонтални пленуми и бараат оставка од премиерот Еди Рама, кој ги отфрли нивните барања. Тензиите се прелеаја и во албанскиот парламент на десеттиот ден од протестите, кога дојде до физичка пресметка меѓу пратениците на опозицијата и владејачкото мнозинство.

Економскиот притисок врз високото образование предизвика масовни блокади и во Европската Унија. Во Франција, протестите што започнаа на 15 септември 2026 година против поскапувањето на горивата и мерките за штедење се проширија на универзитетите, при што до средината на ноември беа зафатени 43 од вкупно 63 државни универзитети.

Во Австрија, кампањата „Спасете ги универзитетите“ (Save Universities) изведе десетици илјади демонстранти во Виена, со полициска проценка од 20.000 учесници. Причина за протестите е најавениот универзитетски буџет за периодот од 2028 до 2030 година во износ од 16 милијарди евра, за кој ректорските управи предупредуваат дека е за 2 милијарди евра помал од реалните трошоци за одржување на наставата и истражувањата.

Во Македонија, Меѓународниот ден на студентите се одбележува со протестен марш под слоганот „Дали е ова 1939?“, организиран од студенти од Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ (УКИМ), Универзитетот ФОН, универзитетите во Штип и Битола и движењето „Студентски отпор“. За шест месеци до студентските организации и медиумите пристигнале над 700 пријави за прекини на електричната енергија во студентските домови, доцнење на стипендиите и неправилности при полагањето испити.

Клучните барања на македонските студенти се фокусирани на основниот животен стандард:


  • зголемување на субвенционираниот студентски оброк на 200 денари дневно (наместо најавеното зголемување на 4.500 денари месечно за кое „Студентски отпор“ постави два дополнителни услова);
  • бесплатен јавен и поевтин меѓуградски превоз;
  • итна санација на студентските домови и навремена исплата на стипендиите.

Универзитетското студентско собрание на УКИМ (УСС-УКИМ) дополнително најави студентски референдум за ваучерскиот систем, инсистирајќи на повисок дневен износ за исхрана за да се запре финансиското исцрпување на студентите.

е-Трн да боцка во твојот инбокс