Цените на бензинот и дизелот во Европа остануваат високи и покрај тоа што суровата нафта не достигна рекордни нивоа. Причината не е само цената на нафтата, туку и ограничените капацитети за рафинирање, нарушените трговски текови и недостигот од готови нафтени деривати, особено дизел.
Цената на нафтата во последните месеци значително се менуваше во зависност од очекувањата за мир меѓу Иран и САД. Брент, главниот меѓународен репер, од крајот на февруари се движеше приближно меѓу 73 и 126 долари за барел, а во петокот изнесуваше околу 95 долари. Цените на горивата во Европа ги следат овие движења, но не се определуваат само од цената на суровата нафта. Во нив значително влијаат и трошоците и достапноста на рафинираните производи.
И покрај брзиот раст на бројот на електрични автомобили, бензинот и дизелот сè уште го придвижуваат речиси девет од десет патнички автомобили на патиштата во Европската Унија. Според најновите податоци на ACEA, 49,2 отсто од автомобилите користат бензин, а 38,4 отсто дизел. Заедно, овие два типа гориво сочинуваат 87,6 отсто од возниот парк.
Некои европски влади привремено ги намалија даноците на горивата или воведоа други мерки за помош по енергетскиот шок. Сепак, цените остануваат блиску до историски највисоките нивоа. Во неделата што почна на 31 август, просечната цена на бензинот во ЕУ изнесуваше 1,95 евра за литар, околу четири отсто под максимумот од 2,03 евра достигнат во јуни 2022 година.
Дизелот бил уште поскап: просечната цена достигнала 2,04 евра за литар, само околу три отсто под рекордните 2,11 евра од април 2026 година. Во овие цени се вклучени даноците и давачките, а податоците се од неделниот билтен за нафтата на Европската комисија.
Проблемот повеќе не е само нафтата
„Клучната причина за зголемувањето на разликата меѓу цената на суровата нафта и европските цени на горивата е тоа што проблемот сè повеќе се префрла кон рафинирањето и снабдувањето со готови производи“, вели Сумит Ритолија, аналитичар за рафинерии и моделирање на снабдувањето во Kpler.
Според него, сурова нафта може да има доволно, но капацитетот таа нафта да се претвори во потребните производи, особено дизел, е значително поограничен. Тоа значи дека патот од барел сурова нафта до литар гориво на бензинска пумпа е многу посложен од едноставното следење на берзанската цена на нафтата.
Во цената на литар гориво влегуваат суровината, рафинирањето, транспортот, складирањето, дистрибуцијата, како и даноците и другите давачки.
Европа има проблем со дизелот
Европските залихи на горива се ниски, додека конфликтите на Блискиот Исток и нападите врз руските рафинерии го нарушија глобалното снабдување со рафинирани производи. По почетокот на руската инвазија врз Украина, Европа значително го промени снабдувањето со дизел и авионско гориво и се потпре повеќе на САД, Индија и Блискиот Исток.
„За дизелот и авионското гориво, Европа е голем увозник и затоа ги поставува глобалните цени“, вели Алан Гелдер, потпретседател за рафинирање, хемикалии и нафтени пазари во Wood Mackenzie. Проблемот дополнително се шири бидејќи традиционалните купувачи на руски дизел, меѓу кои Турција и Бразил, сега се натпреваруваат со европските купувачи за гориво од САД, Индија и други извори.
Така, нарушувањето на снабдувањето во еден регион може да предизвика недостиг и повисоки цени на друго место, бидејќи трговските текови се пренасочуваат.
Рафинериите работат со висок интензитет, но залихите се ниски
Маржите на рафинирање, односно разликата меѓу вредноста на готовото гориво и цената на суровата нафта од која се произведува, исто така се многу високи. Според податоците цитирани од Reuters, европскиот бензин Eurobob E5 се тргувал со премија од 62,07 долари за барел во однос на фјучерсите на Брент – само нешто под рекордот од 62,10 долари од јуни 2022 година.
Кај дизелот ситуацијата е уште поизразена. Европските фјучерси достигнаа рекордна премија од 78,91 долар за барел над Брент во вторникот, пред да се намалат на околу 77 долари во средата. Во исто време, европските рафинерии работат со многу висок капацитет. Ритолија проценува дека нивната искористеност е близу највисокото ниво во последните три до четири години.
Во САД, искористеноста на рафинериите достигна околу 98 отсто во последната недела од август. Тоа создава уште еден проблем: доколку дојде до нов прекин во снабдувањето, нема многу слободен капацитет кој веднаш би можел да ја зголеми производството.
Залихите на бензин во клучниот европски трговски центар Амстердам-Ротердам-Антверпен кон крајот на август паднаа на 752.000 тони, најниско ниво од септември 2021 година, според податоците на консултантската компанија Insights Global.
Зошто дизелот може да остане скап и наесен?
Експертите очекуваат бензинот да добие одредено сезонско олеснување со завршувањето на летната сезона, кога побарувачката за возење обично се намалува, а пазарот преминува од поскапото летно кон зимско гориво.
Кај дизелот ситуацијата е посложена. Со приближувањето на зимата, побарувачката за дизел може да се зголеми, додека рафинериите влегуваат во сезоната на одржување. Во исто време, производството треба да се приспособи кон построгите зимски спецификации за горивото.
„Дизелот ја нема истата сезонска можност за олеснување, особено со приближувањето на зимската побарувачка и построгите спецификации, па маржите за дизел би можеле да останат високи во текот на есента и зимата“, вели Ритолија.
Дополнителен ризик претставуваат и можните урагани кои би можеле да ги погодат рафинериите на американскиот брег на Мексиканскиот Залив.
Кога би можеле да паднат цените?
Поголем извоз на дизел од Кина би можел да донесе одредено олеснување, но останува прашањето колку долго Пекинг би дозволил зголемен извоз, со оглед на тоа што Кина приоритет му дава на сопственото снабдување. И Индија би можела да испорачува повеќе гориво за Европа, бидејќи располага со значителни рафинериски капацитети и производи наменети за извоз.
Сепак, дури и ако цената на суровата нафта почне да паѓа, тоа не значи дека цените на бензинските пумпи веднаш ќе се намалат. Во моментов главните тесни грла се ограничениот слободен рафинериски капацитет, малите залихи и недостигот од готови нафтени деривати.
Според аналитичарите, за посериозно намалување на цените би било потребно стабилизирање и повторно отворање на трговските патишта преку Ормускиот теснец, обновување на извозот на горива од Блискиот Исток и зголемување на понудата од алтернативни производители, особено Индија и Кина.
Доколку дојде до одржливо отворање на Ормускиот теснец и обновување на извозот од регионот, цената на суровата нафта би можела брзо да падне. Но, кај дизелот намалувањето би можело да биде побавно, бидејќи залихите и рафинериските капацитети не можат веднаш да се вратат во нормала.
За европските возачи да почувствуваат значително олеснување, според аналитичарите, ќе биде потребна комбинација од повеќе фактори: стабилно снабдување од Блискиот Исток, поголема достапност на рафинериите, повисок извоз од Индија и Кина и постепено обновување на залихите.
Дотогаш, конкуренцијата за достапните количества дизел веројатно ќе остане висока, а тоа ќе продолжи да ги притиска цените нагоре. Високата цена на дизелот, пак, не е проблем само за сопствениците на дизел-автомобили. Дизелот е клучен за патниот транспорт, земјоделството и градежништвото, што значи дека долготрајно високите цени на горивото на крајот може да се прелеат и врз цените на храната и другите производи. Тоа е и една од причините зошто скапото гориво дополнително ја зголемува инфлацијата во Европа.
